1964 жылғы демалыс

64-жылғы тамыздағы демалыс команданың өзегіндей етіп, бір мезгілде де бірге өткізуге шешілді. Әуелі үш дос — Лев Костюк, Вол Амбрасович және мен — тікелей пойызбен сымбатты Мелекесс қаласына аттандық.¹ 1963 жылы зейнетке шығуына жуық әкеме Красноярск-26-дан босатып берді, ол Мәскеудің шетіндегі шағын зауыттың директоры қызметін ұсынғанына қарамастан, Чиремшан өзенінің ең әдемі балықты бұлағы Волгаға құятын тұсындағы тыныш қалашықты таңдады.

Ата-анамызбен алдын ала келісіп, әрі қарай ел ішінде демалуға әкемнің жаңа «Волга»сы ГАЗ-21-мен шықтық. Сол кезде бұл өте сәнді автомобиль еді. Лев пен Вол Кзыл-Парижден таныстық арқылы екі дана Волга шиналарын сатып алған-ды, қажет кездегі шығын үшін — тапшы шақта сансыз құнды. Оларды пойызбен Мелекесске жеткіздік, содан соң ұзақ уақыт машина артқы орындыққа таңып апардық. Өткен қысқы демалыста рульдің алдында көп отырдым, сондықтан ата-анамнан алаңдамай жолға шықтым. Желтоқсандағы 63-жылдардың бірінде шамамен 3 мың шақырымдай жүріп, машинамен толықтан танысып үлгергенмін. Бірақ дәл сол сапардың алғашқы шақырымдарында маған кенет техникалық жауапкершілік пен бүкіл шара үшін бір түрлі толқу туды. Жүрістің ішінен және мотордан бұрын-соңды естімеген жаңа дыбыстар шыға бастады, бәрі күдікті әрі қате сияқты көрінді. Бірінші күні жалпы көңіл күйге уақыт болмады. Аялдамаларда неге екені белгісіз, машинаның астын, капотты қарап тұрдым. Сол қобалжудың әсері тез өтті, артынша бәрі сабырға түсті.

Бірінші аялдаманы Пензя маңында бір жерде жасадық. Мелекесс қаласында алдын ала алған шошқа етін табақта оттың жалында қуырып, сонда-ақ өзенге салқындатуға салған бірнеше сыра бөтелкесін ұмытып қалдық. Біреу солардың біріне тап болар сияқты. Беднодемьяновск қаласының гастрономына кіріп, азық-түлік қорын толықтырдық; немесе жай ғана тамақтануға. Қор екені жоқ-ақ. Сөрелерде маринадталған қиярлы банкілердің бірнешеуі ғана тұрды, ал витринаның астында жел ұрған бір дана көгерген бауырдың кішкене бөлімі бар еді. Дәл Горбачевско-Елец молшылықтарымен салыстырғанда — Құдай да, даңқты партия да ұмытқан бір шет.

Құштарлықсыз күйімен Мәскеуде Волдың үйіне соқтық. Қалада жүру тәжірибеміз нөл еді: көпжолақты қозғалыс және, иә, есеңгірегендей жылдамдықтар. Өте тез үйреніп, ағын ішіндегі қозғалыстың мәніне түсінік алып, тіпті бірте-бірте тәуірлене бердім. Екінші күнгі сапарда бір қиылыста «Москвич-403»-ке артқы жағынан қадалып кеттім. Оған фарасымен жарық беруге тырыстым, өзіме жарық бердім. Сонда да соққы мен күрт тежеуден мотор алға ығысып, желдеткішпен радиаторды тесіп жіберді. Әйнектің сынық даусы мен судың шуылы естілді. Қайдан шыққаны белгісіз зевақылар қаптады. Біз бәріміз қара шалбарлы, ақ көйлектегі үш фраер болып отыратынбыз. Радиатордан су үзілмей шулап тұрды. Қазір де сол сәттегі акселератордағы дірілдеген аяғымды есіме аламын. Сол кезде бір мент келіп, менің жүргізуші құжатымды алып, оны «Москвич» иесіне беріп: «Өздеріңіз шешіңіздер, қиылысты тез босатыңыздар» деді. Бір тар көшеге шығып, мәселені шештік. Адам қалыпты еді. Тек ол «мені екінші не үшінші рет ұрды, ал мен ешкімге тимедім» деп шағымданды. Таксимотор паркінде шапшаң шеберлер «Москвичті» жөндеп, бізбен достықпен қоштасты; тіпті олардың үйіне апаратын мекенжайы мен телефонын қалдырып, «қашан да келіңдер» деді. Күн шауып келе жатқан соң көлігіміз әлі тұрмады. Лев сол жерде түнеді, біз Волмен қоғамдық көлікке міндік. Таңертең шеберлермен келісіп, шапшаң жөндеуді алып, капотқа бұғының белгісін тағып шықтық. Ол жылдары «Волгалар» ондай әдемі зауыттық эмблемасыз шығатын.

Бесеу күнге жетпей, кідірместен оңтүстікке, Қырымск қаласына қарай кеттік; бізді Шершавый, яғни Коля Чернышёв күтті. Негізінен рульдің басында мен отырдым, Мәскеуден Оңтүстікке дейінгі жолдың бір бөлігінде соншама шаршап қалдым, сондықтан Шершавыйға келген бойда бірден ұйықтап кеттік. Жарты күндей ұйқыдан соң оянсам, барлығы толығымен ойын-күлкіге айналып кеткен. Аспаптан жақсы қонақжай иелері қонақ қылды, бірақ жоспарланған бағдарламаны орындау керек еді. Ал шиналарды тастау жай ғана оңай болмады. Итальяндық резина өте созылмалы әрі камерасыз болды. Бұл жергілікті таулы таксистерді үрейлендірді. Олар жан-жағына ілініп кетеді деп қорықты. Әйтсе де оларды саттық және сол «жолаушылардан» арылдық. Сөйтіп жоспарымыз абайсыздыққа айналды. Біз төрт кісі болып Қырымға кеттік, Керч проливінен пароммен өттік, әрі заправкаға машинамен ең болмаса екі жүз метр тауға қарай итеріп апардық, одан соң Феодосияға жеттік. Таңғы салқынмен құмды жағажайға ұшып кіріп, суға бар-жоғы бес метр жерде толықтай асуыла құлап түстік. Демалушылардың көмегімен шығарып алып, шомылып, теңіздің тазалығы мен түсінің 1951 жылдың жағдайымен салыстырғанда нашарлағанын бірден байқадым; бұл әсіресе теңізді таудан қарағанда анық көрінді. Екі жүздей метр қашықта көк, таза су мен лайғақ, ақшыл-сүтті лай су айқын бөлініп тұрды. Айвазовский галереясын тамашалап, жағалаудағы кішкентай қалашықтарда ұзақ тұрып қалмай Ялтаға көштік. Жеке сектордағы пәтерге орнығып, бірден бәріміз демалысты бастады; бірақ ақылмен, тек мөлшермен өткіздік.

Ал одан әрі Одесса-ана, Молдавия мен Закарпатье, ең батыс нүкте — Ужгород бізді күтіп тұрды. Біз Ялтада кемінде бір аптаны өткіздік: Колюды пойызға отырғызып, ары қарай жоспарлаған бағытпен қайта үш кеттік. Ялтадан шыға тұрып асықпай карбюраторды мұқият жуа-жуып тазардық. Бұл Волмен бірге бізге бүтін бір күн кетті, өйткені чехия сырасы мен ыстық шұжық үстінде жұмыс қызу жүрді. Закарпатьеде жас шарап ұнады. Рахов, Коломыя, Сваляваны есіме алдым. Бірақ бәрінен бұрын сол жердің жас шарабы жадымда қалды. Демалыстың бүкіл маршруты кинокескінге жазылды. Молдованың астанасы Кишинев Кзыл-Ордаға өте ұқсас: тек биік екі үй ғана артық. Кишиневтен батысқа тік бұрылып, диверсанттар мен шпиондар жайында кеңестік роман-повестьте жырланған шекаралық Прут өзеніне арнайы көз салдық. Өттік, тамашаладық. Ластанған әрі жылдам. Ужгород комендатурасында демалыс жазбаларын тіркеп, содан соң Минскке, Леудің әпкесіне бардық. Минскіде машинаны өзіміз жөндедік, одан кейін Мәскеуге жүрдік — міне, осы жерде расымен жүйкелерімізді жинап, шынайы жүгірдік. Жылдамдық өлшегіш 140-қа дейін цифрланды, жебе шетке тиді, мотор әлі үдей берген. Минск-Мәскеу магистралі сол кездері Одақта ең жақсысы болатын: автокөлік аз, бірақ гонила-ғы жоқ. Әр кішкентай ойысқан уақытта машина ауада секіріп, тіпті жерге тимей біраз ұшып өтетін. Қорқыныш пен қуаныш қатар келді. Ойсырап жүргендер риза еді.

Аялдамалардың көбісінде көріністерді және бізді кинокамерамен түсірдік. Күндізгі ұйқыдан соң артқы орындықта бір-бірімізді қуалай ұстап, демалыстың «нақтылы» сәттерінде түсірдік. Нағыз натюрмор. Мордым қасқылған, ренішке толы.

Мәскеуге жетіп, Волдың үйінде түнедік. Чемодандарды жинап, Волдың анасы таңғы астан соң бізге батасын беріп жіберді. Сол кездері біздің бағыт: ішкі ауладағы түнгі паркіге қалдырылған машинаның қасына бардық. Мен чемоданмен бірінші болып кіріп, машинаның өз орнында тұрғанын көрдім, бірақ біртүрлі… Ішімнен жаман белгі тұрды. Жақындадық, ал ол қожа сияқты кірпіштердің үстінде тұр, оның оң жақ дөңгелектері жоқ еді. Тіпті ішіндегі барлығы, кинокамерасы қоса, жоғалыпты. Тіпті есікке төселген кілемшелер, көзілдіріктер мен спирт пеші де алып тасталған.

Бірінші ойым өкінішпен: «Кім ұрлап кетті, мына жындар?» Аумаққа барып, менттерді шақырдық. Екеуі келіп: «Жауып кетті, ит ізі жоқ» деп түсіндірді. Сөйтіп мұндай ерунданы, әсіресе Ульяновск нөмірлі көлік болса, олар жүргізбейді деді. Мен арыз жаздым, біз мәселені қоя бердік. Демалыс бітуге жақын, қолда Мелекесске жетуге жетер шаманын ғана ақша, машина болса кірпіштің үстінде. Не істейміз? Волдың мектептегі досы қолдап, дискі мен шиналар сатып алу үшін ақша берді. Тез киініп, 1000 км Мелекесске қарай ұмтылдық; бензин ақшасы біткенше, тағамнан тек рафинадтың жарты қап қант қалған еді. Соңғы шақырымдарды қатты еңбектеніп өттік: жаңбырдан кейін топырақ жол мүлде жыңқаланды, сол кездері асфальт көп жерде болмаған. Лай болып, аштан-күйзеліс көруімізбен аман-есен ата-ана үйіне оралдық. Шомылып, тамақтанып алып, пойызға жүгіріп Тюраға қайта кеттік. Демалыста 52 күн шығып, есептегіште 12 мыңнан асады жүргенбіз, көп пленка катушкасын түсірдік, біраз қарыз да жасап қойдық, бірақ қатысушылардың бәрі шексіз қуанышты болды.

Кинофильммен мәселе болды, рас. Бұл кинокамераны демалыс кезінде Вова Денисовтан уақытша алғанмын, оған дейін ешқашан фильм түсірмеген едім. Пленка көп болды, сапардың әр аялдамасында да, қандай да бір кез келген себеппен де камерадан қолым айырылған жоқ. Барлығын да, барлық адамды да түсірдік. Мәскеуден өңделген пленкалар келді. Склейка жасап, бәрі бірікті. Барлығы әйелдерімен бірге қарауға жиналды… Қайғылы сюрприз: бұл кино емес, сансыз кездейсоқ слайдтардан құралған үрейлі калейдоскопқа айналды. Әр объектіні өңдеп түсіру керек еді, ал секундтық сюжеттерді жедел түсіру емес. Проектор тарсылдап тұр, үшеуміз үнсіздікпен қалдық; тек бір-екеуі ғана кестеде нешеңені тануға тырысып, айғайлады. Толық ұят. Мен осы пленканы бір сылтаумен тезірек Левке сыйладым.

Ал менің Елена Ивановноймен романымыз жалғасты, сөніп қалған жоқ, керісінше айқын оттай лапылдады. Біз бөлімнің командирі, подполковник Гонтаренкоға барып, баруымызды баяндадық. Ол әкелі-шындықпен қабылдап, мақұлдады. «Есеп жазып, бізге тапсырыңдар, оларды басқармаға жіберемін, бір айдан соң қағаз оң шешіммен қайтып келеді» деді. Ал «казарма шешімі» күтіп отыру бізге қолайлы емес еді. Процесті тездету үшін тізгінді Казалинск кентіндегі ЗАГСта шештік; бұл Тюрадан солтүстікке қарай ең жақын әрі бірдей станция болатын. Оны таңдаған себебіміз — арзан. Күйеу болып менде кинокамера мен дөңгелектерге борыш бар, ал келіншектің жасауына бір ғана өртеген үтік түскен.

«Нөлдік квартал» — космонавттар беседкасы маңында. Мұздаған Сыр-Дарья. Лена Чимкент универмагындағы балалар бөлімінен кездейсоқ алған әдемі пальтосын көрсетіп тұр.

29 қазан 1964 жылы вагон-ресторанға отырдық, бәлкім, толық бір стакан шайдан аспайынша ішіп, Казалинскиде түсіп, кішкентай ағарған үйді тауып, сол керек кішкене бөлмеде жас бір казашкаға өтінішімізді жазып бердік. Ұзақ көнерту керек болмады, менің куәліктегі нұсқа жұмыс істеді. Қажетті мөрлерді алып, тағы да бір рубль 50 копейка артық төледік. Бұл жерде үш рубльдің қалдығын қайтаруға мен мейірімділікпен бас тарттым. Бір-бірімізге бәлия жасап, ешнәрсе болмағандай өз орнына оралдық.

Біздің пәтердің балконынан, Комарова көшесі бойымен. Мұздағы Сыр-Дарья мен «Нөлдік квартал» төңірегі көрінеді.

Жігіттердің ешқайсына неке жайында хабарламадым, бірақ, анықтаудан не ауызекі хабар арқылы, жұрт біліп қалған. Міне, осылай екеуміз, қолымыздан келмейтіндей, клубқа фильмге бардық. Қолдау бөлімі өте үлкен, фильм де жақсы, адамдар толып тұрды, ал бірінші қатардағы кең көлденең ортада барлық жігіттерім, Вол, Лев, Фарид, Гешка Павлов отырды. Бізді көргенде олар бірден күлу мен сөйлесуді доғарақтап тастады. Көңілдері бөтен, таң қалған. Жақындап, өттік, олар бізге тіпті «Сіздерге» деген құрметпен амандасты. Барлығының ыңғайсыздығы, қысылуы байқалды. Міне, нағыз кино болды.

Универмагта. Бізді Людмила Петровна Коврига түсіріп тұрды. 1965 жыл

Командалау комсомолдық той ұйымдастыруды ұсынғанымен, біз толықсыз ақша жетіспегендіктен тек екі бөлмелі пәтердегі бір бөлмеге ғана келістік. Екінші бөлмеде біздің екі бөлмелі пәтерімізде Григоровы отбасы тұрған: Юра мен Козибелла, басқа аты Катька. Юра сабырлы, жаман әдеттері жоқ, тектілігі жақсы. Ал Козибелла мүлдем басқа: шала-сала, ішімдікті де, шегетін де, әскери сауда дүкенін, сірә, 61-алаңда басқарған. Бір көзі жасыл, екіншісі қоңыр. Қайсарлығы көп, бізді кейде чехия «Будвармен» немесе «Праздроймен» қонақтандырып жіберетін — ойлауға қиын тапшылық. Өте артық шалақыл. Кездескен алғашқы кешімізде-ақ Козибелла мені «Онымен не үшін тұрмысқа шығамыз?» деп тікелей қағып жіберді. Бұған, біздің көршілер — жаңа неке иелері — түн сайын үнемі ұрыс-керіс бастады, қарулы құрал ретінде асүй пышағы мен тіпті балтаны қолданды. Бұл Козибелланың ішіліп келгеннен кейін үйге қайтып келуі еді. Таңертеңдері олар құстардай татуласып кететін. Бір нәрсе де жалыны жоқ.

Соңғы көршіміз флот лейтенанты Ваня Иорин болды. Ол Бакудегі оқу орнынан кеме ядролық қозғалтқыштарының жүйесін оқып шыққан еді. Өте ұялшақ, деликатты жігіт екен. Бірақ оның бөліміндегі бірінші бастығы жақсы келмеді: ол қандай да бір жаяу-артиллериялық майор болып шықты, флоттық ағайындарға терең обидамен қарады. Жара терең болса керек, жас маринмандарға бағыттаған ашуы аңғарыла беретін. Немесе оларды қарама-қарсы қара офицерлік униформа ашуландырған болар. Әрине, шаңды дала мен біздің жасылдар тобымыздың арасында теңізшілер өте сай. Сондықтан әр кеш сайын Ваня маған ішін төгіп отырады. Кейде майор: «Жамбас жарқ етіп, мұхит тына қалды» деп сөйлейді, кейде «негрлер жалғыз өледі» дейді. Ал ең жиі айтатын сөзі: «Сенің кемең — Түркияға лай апаратын пароход!» Бұл қай кеме, қандай лай, қай Түркия — деп тағы да шын ренішпен Ваня сұрайды, біз мұндай мақалды білмейміз. Ең ауырсы — көпшілік алдында, сапта, майор бізді, офицерлерді, «МАТРОСЫМЕҢ» деп атап, «Біз матростар емеспіз. Біз — теңізшілерміз!» деді. Оны тыныштандыруға болмасына қарамастан, мен ол кезде үлкен едім.

Гена Домонтович бізге үш бөлімді қабырға-секретер мен ашылатын диван сатты.² Бөлмедегі аппарат — «Фестиваль» және «Астра-2» магнитофондары болды. Екі үлкен қолмен жасалған, жасыл астар мата қапталған колонкалар. Кітаптар. Қасық та, пышақ та, табақ та жоқ. Әдеттегі Хрущевтік бесқабатты үй, пәтердің жоғарғы қабатында, терезелер «нөлдік кварталға», космонавттар мен жоғары қонақтардың орнына қарай. «Квартал» — Сыр-Дарья жағасындағы екі екіқабатты үй екен. Көшеміз ресми түрде Орталық болып аталса да, шын мәнінде ең шеткісі еді: ар жағында үлкен парк (әр ағашқа суару құбыры тартылған) және одан кейін ұлы Сыр-Дарья.

Жаңа 65-жыл қарсаңында бөлімге Петровка 28-ге шақырып телеграмма келді. Біз сапар қағаздарын рәсімдеп, мен Мәскеуге бардым. Тергеуші Максимов қарсы алып, атақты ғимаратқа әкелді де, менің тағдырымның сәтін айтты. Петровкада үлкен «материалдық іс» тергеліп жатты, бір «малинада» тексеру кезінде біздің заттарымыз бен дөңгелектеріміз табылған. Әдеттегідей ұрылар, мимоходом «кездейсоқ» не ашкөздікпен көлікті бұзған. Бүкіл ұрланғанды бір «малинада» жинап, сол жерден тінту кезінде тапқан. Енді ресми танып білу рәсімі өтпек, оң шешім болса заттарымызды қайтарып аламыз. Менің айтқан жоғалу белгілерімді жазып, көршілес кабинеттерден шақырылған екі куә алдында өз барахлымды алдым. Дөңгелектерді сымдардың кейбірімен байлап, қалғанын екі үлкен түйін етіп жинап, вокзалға, одан соң Мелекесске және Тюраға жеттім. Тағы жарты жылдан соң мені «Авдеев және басқалар» ісі бойынша сотқа шақырды. Штаб бастығына жағдайды түсіндіріп, ол Петровкаға мені командировкада деген телеграмма жіберді.

«Орталық» қонақ үйі маңында. Лена түсіріп тұр. Оң жақта Шершавылардың жұбы. Ортасында мені көруге болады.

Келесі бет >>

Түсіндірмелер

1. 1956 жылы Мелекесс қаласында (қазір Димитровград), Ульяновск облысында И.В. Курчатовтың бастамасымен Атомдық реакторлар ғылыми-зерттеу институты (қазір Ленина атындағы НИИАР) құрылды — Ресейдегі ең ірі ядролық орталықтардың бірі.

   ↩

2. Диван бізге тек бірінші демалысқа ғана қызмет еткені анық. Кілтті Волға қалдырғандықтан, оның «холостяктау» кезіндегі кез келген сұлу қыздарымен бірге өткенінде диван-көсегі аяқтарда емес, кітап үйшіріне сүйеніп, қайта кездесті.

   ↩