Петербург

1968 жылы. Әйелімнің итеруімен ғана емес, өзім де ВВУЗ-қа түсуге дайындала бастадым. Мақсатым Ленинградтағы А.Ф.Можайский атындағы академия еді. Құжаттарымды тіпті қайтарып алмақ болған едім. Оқиға былай басталды. Бұрынғы жылдары СОБИС-тегі есептер тек офицерлер үшін болатын. Бұл жолы менің есепке бір сарбаз берілді, ол екі жыл одесалық бір жоғары оқу орнын бітірген. Тек сарбаз емес, Кюрис Иосиф Леонидович болды. Казарманың сарбаздары оны «Ёся» дейтін. Қызғылт-қоңыр, бойы маған кеуде қалтамдай ғана жетер. Жігіт ақымақ емес еді, бірақ тым көп сөйлейтін, барлығын білетін, қоқысшыл әрі менмен адам еді. Ол Одессадан маған қоспағанда бәріне американдық сигаретке толы посылкалар әкелетін, барлығын «кадры» деп атайтын, жұмыстан жалтаруға шебер еді, әрі маусым мейрамдарында бөлімдегі бір өзі мас болып кеткен. Оны патрульдің іздегеннен кейін-ақ құтқаны қиын болды; тіпті бүкіл бөлік төңірегінде далада қууға тура келген. Мен қабылдаудан бас тартуға дайын болып қалғанмын. Бірақ бәрі аяқталды.

Қалаға, үш революцияның қаласына жол тарттым. Можайкаға түсуге ниет білдіргендер жазғы дала лагеріне, Можайское ауылы маңындағы, бұрынғы алаңда талдар астында орнатылған он орындық шатырларға орналастырылды. Сол жерде генерал А.Ф.Можайский өзі ұшағын сынаған жер болады. Ұстаз ретінде шақырылғандар тәжірибелі қалалық оқытушылар, негізінен доценттер еді. Бұл олардың жалақыларына қосымша айқын табыс сияқты көрінді. Орыс тілі сабағын егде жастағы, лермонтовтану доценті оқытты; оған ыңғайлы кез келген сәтте Ресейдің кез келген ақынының өлеңін жақсы оқып көрсететін. Одан біз Лермонтовтың Пушкиннен, әсіресе шығармашылық өнімділігі жағынан жоғары екенін бірден аңғардық. Егер олардың әрқайсысының қысқа өмірінде не жазғанын салыстырсақ, бұл рас болды. Таза ауа мен берік ұйқы ұмыт қалған пәндерді тез игеруге көмектесті. Ауа райы таптырмасдай болатын, тек күн шуақты күндер еді. Қазақстандағыдай, бірақ жайдары. Өзін-өзі сондай жайлы сезінгеннен палаткада кез келген емтиханға шақырылуды күтіп ұйықтап кетіп, дабылмен оянатынмын.

Мен электротехникалық факультетке, мамандығы бойынша түсуге тұрдым, бірақ радиоға деген шексіз сүйіспеншілік пен байлаулығын жазып, радио-техникалыққа қабылдандым. Кіру кезінде «бөліммен қоштасуға» 15 күн беріліп, мен жеңілдеп Мелекесске, ата-анамның жағасына, одан кейін Тюраға, Ленамайымның қасына асығып кеттік. Соғыстық достарыммен, яғни жолдастармен қоштастым, неше түрлі заттарды тараттым да, солтүстікке баратын пойызға отырдым. Тағы ораламын деген ойда болдым. Көрсеті кеткендей, ешқашан оралған жоқпын. Лена декретке дейінгі бос уақытқа дайындалып, өзінің МАИ-де сессия қарызын өтеу үшін қалды. «Ондықта» үшінші жылы осы Мәскеулік ВУЗ-дың филиалы ашылған.

Питерге келген бойда жалдамалы пәтер іздей бастадым. Приморск проспектісінде бір мекенжай берілді. Бардым, аудан тамаша еді: Крестовск аралдары, өте әдемі саябақ аймағы. Бірақ бөлме иесі Боткин ауруханасының әйел-еңбекшісі болып шықты. Мен Боткинге бардым. Аурухананың орман-саябақ жерінен жолды бір дәрігер көрсетті. Әңгіме үстінде менің Кзыл-Ордын өлкесінде қызмет еткенімді естігенде: «Бізде ол жақта үнемі жұмыс істейтін қарсычумалық және қарсыхолерлік экспедиция бар», — деді. Тура солай, барлық жыл емес, кейде полигонда холера, кейде оба карантині жарияланатын. Ескі қаза болар жерлеулермен, мәйітті отырықшы қалыпта көму дәстүрімен байланысты мәселелер де болды. Бірақ бәрі somehow өтетін. Иесін таптым, баға мен көшу жайын ұқсаттық. Қысқа уақытта иесі ауруханадан босап, мен Приморск проспектісіндегі жатақханадан жаңа орынға көшіп кеттік. Иесі блокадалық адам болып, сол жылдардың шынайы, фильмдер мен кеңестік кітаптарда айтылғаннан мүлде ертегідегідей емес, одан да қорқынышты ақиқаттарын айтты: бірінші блокадалық қысқы түндерде Ленинград каналдарында мен өзендердің мұзында, мұз тасқыны басталуға дейін, метражды қабаттармен жатқызылған мәйіттер. Сондай «жерлеу». Және досының күйеуін жеп қойғаны жайлы да естіген жоқпыз. Еске алу ауыр болды. Қоныстандым. Бөлме кішкентай болса да, академияға тым жақын еді.

Қаңтарда Украинаға келдім, Танямен бірге Ленаны туған үйінен алып, наурызда ұшақпен Питерге бұрынғыдай екеумізден кейін бәріміз үш адам болып, бүкіл отбасы болып ұшып келдік. Билет Питерге баруға бар-жоғы 19 рубль тұрды. Ал жазда бізге әке келді, сол сәтте мен Токсоводағы жазғы лагерлерде болдым. Онда заманауи ортақ әскерлік дайындық берілді.

Сол жақта Вова Кочнев, оң жақта Коля Гуйван. Токсово.

Напалмның жұмысын көрдім. Лагерьлерден қайтып келгенде Татканың арбасын танымай қалдым, ол басынан арқанмен оралған еді. Сөйтсем Таня бұрыннан тізгіндеп тұрып, арбаны белсенді тербететін болыпты. Міне, тапқыр әке осының бәріне қарапайым шешім тапқан.

Жақсы, бірақ ысырапсыз тұрдық. Тіпті ата-анамнан берілген, білезігі бар алтын қолсағатты сатуға тура келді. Ломбардтағы бағалаушы, жаулап алушыдай, алтын корпус пен ірі алтын білезікті тұрғын үй үшін жарты жылдық ақыға тең бағалады. Кейін маған анам берген жаңа, талғампаз свитерді бір ай тұруым үшін 40 рубльге бердім. Күзде Рузовская көшесі, 16 мекеніне, бұрынғы патша үкіметінің Семенов полкінің казармалары болған «Семенцы» академиялық жатақханасына көштік. Екпін соңғы буында. Көше күні-түні ластанып, шуақты. Бірақ символикалық квартплатада.

«Семенцыдегі» жақсы достарымыз Инна мен Слава Панасенковтар, өздерінің балалары мен Таткамен.

Сабақтар басталарымен бір уақытта Ленинградтың СКА-сы үшін ойнай бастадым. Жаңадан үйренуге тура келді, қатарынан қала чемпионаты мен ВУЗ-дар кубогы жүріп жатты.

Жаттығулар өте ауыр әрі ұзақ болды. Үйге, жатақханаға кеш оралатынмын, бірақ таңғы сабаққа әзірлену қалды. Академияда футбол алаңына жуық үлкен спорт залы болды. Патшалар кезіндегі бұл манеж еді.

Төрт жылдық оқуым мен СКА үшін ойынымда қаланың барлық спорт залдарын араладым, бірақ ешбірі біздің залдан аспайды. Онда үнемі әртүрлі спорт түрлерінің халықаралық кездесулері өтетін, ал КСРО чемпионы деңгейіндегі жарыстар міндетті түрде болатын. Питерде жанкүйерлердің қалай айқайлайтынын мен өзім көрсете алар едім. Можайка жаппай Ленинградтық «Спартак»ты қолдап, мен осындай айқайдан кейін даусыздан, ісіген қызыл қолдармен қалатынмын. Егер кездесулер ЦСКА-мен болса — Спартактың негізгі қарсыласы — ойын бірнеше рет үзіліп қалатын. Себебі ойыншылар судьялардың даусын мүлде естімейтін. Зал наразылай айқайлып біткенге дейін командалар демалысқа шығатын.

СКА үшін ойнағанда Одесса, Ашхабад, Алма-Ата, Харьков қалаларына барғанмын. Біздіңді Одессаға шақырып, қаланың 175 жылдық мерейтойына арналған турнирге қатыстырды. Ашхабад мен үшін бірінші сапар болды. Өте ұнамады: өте ыстық, мейрамхана тамағы дәмсіз, әрі алыстағы қара-қоңыр үнсіз аборигендер, алып қоймүйізге ұқсас шапандарымен, Букингем сарайының гвардияларының қалпағындай.

СКА Ленинград

Алма-Ата, мен оған соғыс жылдарында, Тюра-Таме кезімде бірнеше мәрте барған, әрі соның кезінде мен көзімен көргенім: дүнган лапшасының қалай жасалатыны. Бұл жайда бір-екі жолға емес, бірнеше жолға арнап жазарлық.

Онымен «танысуым» 1962 жылы, бір Алма-Атин кафеінде ашуға шыдай алмай тапсырыс берген сәтте болды. Мен парадтық лейтенант формасында едім. Ұзын табақ әкелінді: құйқылдап тұтас кеспе мен ет кесектері бар сорпаға толы. Еске жоқ: қасықпен бе, шанышқымен бе, қалай жегенімді, бірақ бірден кеспені шаппақ болып аузыма түсірдім. Бұралып алдым, қайта алғыштап, тағы алдым. Өте қолайсыз, әрі не істейтінімді білмедім. Бір тістесең, кеспе ауыздан шығып кетеді. Кішігірім үзіліп отырып, асүйге қарай аспаппен іліп тұрсам да, бұл нашар. Ойымда, сол ойда орын алған қате тапсырысқа өкіну ғана емес, бүкіл табақтағыны бір демде жұтып бітіруге тура келеді деп қорқыныш ойы туды. Керісінше, одан да жаман болды. Кеспе кенеттен аяқталып, ұшқыны еркін ұшып, беттің бетіне батқандай болды. Мен қарқынымды мүлде артық көтердім, бұл екпінді «экстремалдық» ас тамағын тез бітіруге деген мақсатпен. Толық масқарадық болды!

Кеспені, әрине, толығымен доғардым. Ылғалдар да әлі де ұшырып тұрды. Қолыммен сүртіп, терлеп, жанындағы үстелдердегі көршілерге қарауға қорықтым. Сол күннің өзі үшін өмірлік тыйым салдым. Міне, сол позордан дерлік он жыл өткенде, Алма-Атин ВДНХ территориясында, ашық ас үйді тормен қоршаған жерде, шамамен жиырмадай адам жиналғанын көремін. Командамен бірге жақындап, біз жас казак аспазын көрдік: ол өте қалың қамырды өте кең, мол ұн себілген үстелде жайып тұр. Оны диаметрі шамамен жетпіс миллиметрдей және ұзындығы бір метрден сәл ғана артық етіп итеріп, екі шетінен ұстап алып, үстелден жұлып, қолдарының еніне созып, жоғары-төменше күшті тербетеді. Бірнеше осындай серпілістен кейін бұл қамыр екі есе жұқа да, екі есе ұзын болады. Жігіт қолдарын басынан жоғары көтеріп, екі шетін бір қолымен, екінші қолымен тізеге дейін салбырап түсіп тұрған бүкіністі ұстап, бұл екі ұзын «сардельканы» көлденең айналдырумен үстелге шебер соғып, ұн бұлтын көтереді де, сол мезеттен тағы да көлденең тербеп созуға кіріседі. Қамырды шамамен екі есе созып, қолдарын жоғары жинап, барлығын бір қолына алды да, төрт ұзын, бір метрден асатын сосискадай етіп шығарады. Қайтадан төмен қарай салбыра беретін бүктемені ұн астына соғып, қамырды соза беріп, тербетеді. Бұның бәрі оның бір ғана ырғақта, оркестрдегі соққышыдай өте артистік орындалды. Тор арғы жағындағы үздіксіз көрермендер алдында ол бұл жұмыстан ләззат алғаны білініп тұрады.

Дәл бес минуттан кейін қолында өте жіңішке, қалыңдығы төрт-бес миллиметрден аспайтын мінсіз түзу лапшалардың бір пучогы пайда болды. Бұл кезде бүкіл пучоктың қалыңдығы шамамен екі жүз миллиметрге дейін ұлғайды. Ұстам! Сосын ол пышақ алып, керек жерінен пучокты кесіп, бірден бүкіл лапшаны үлкен қазанда тастайды. Әрбір лапшаның стандарты төрт метр ұзындықта болуын талап етеді. Мен сол дүнган кеспесін дәл 62-ші жылы осылайша жұтқанмын.

Мелекесстегі демалыс, Черемшанда

Евпаторияда

Келесі тарау >>