Ладыженка

Сәуірдің басында, 67-ші жылы, бөлімнің екі рационализаторы, мен және қозғалтқышшы Понамарёв, старттық топтан құлап қалған бірінші сатылар мен ракеталық ракет-носительлердің қалдықтарын жинайтын базаға командирлендік. Бұл Тюрадан солтүстік-шығысқа қарай 300 шақырым жерде, Ладыженка ауылының айналасында. Бұл жер үлкен жерден мүлде бөліне қалған, қандай да бір айдалып келгендерге тиесілі кішкентай ауыл еді, сондықтан ол жаққа, айтатындай, ештеңе жүрмейді. Полигоннан әртүрлі типтегі зымырандар мен ракеталық-носителдер әртүрлі ұшу тапсырмаларымен атылғандықтан, бүкіл Одақ аумағында құлау трассалары бойында 12 осындай Ладыженка базалары ұйымдастырылып, жасақталды: халықты ескерту және эвакуациялау, шаруашылық қызметін тоқтату, құлаған блоктарды жинау және экологиялық шығынды өтеу міндеттерімен. Ескерту ісі іс жүзінде ауылдық кеңестер, орманшылықтар, жергілікті ІІМ арқылы ашық байланыс арналарындағы шифрланған фразамен жүзеге асырылды. Адамдар эвакуацияланды, мал табындары айдалды және тағы басқалары.

Бұл бөлімшелер Джезказған, Костанай, Көкшетау, Целиноград, Омбы, Новосибирск облыстарында, сондай-ақ Алтай өлкесінің таулы аймақтары мен Тува Республикасында орналасты. Заңдастырылған құлау алаңдарының ауданы шамамен 1 миллион кв. км. Ладыженкада бұл бөлім 56-шы жылы ең алғаш құрылды.

Бұл командировкада менің қызығатын нәрсем — СОБИС-тың бір блогы емес, Понамарёвтың пневмогидравликалық жүйесінен бір баллон.

ЛИ-2-мен ұштық, ұшақта тек біз бен экипаж ғана болдық. Есте қалғаны: штурман темекі шегу үшін жолаушы бөліміне бізге шығатын, бірақ күлін ағызбай, оны фюзеляждың төбесіндегі тесікке шығарып тастайтын және оны мүлдем табиғи әрі әдемі, жеңіл қимылмен істейтін еді.

Аязды ұшақтан түстік да бірден штабқа барып, басшылыққа таныстық. Командирден естідік: бөлім офицерлерінің көбі полигонда бірдеңеге кінәлі болып, «қайта тәрбиелеуге» осында айдалып жіберілген, түбіртегі жер аударылған адамдар екен. Бізді қонақүй-жатақхананың барагына орналастырды, яғни өте қарапайым бараққа, жарығы әлсіз, өйткені барлық электр қуатының дерегі әлсіз дизель генераторынан. Халыққа шықтық, халық бірден еш нұсқаусыз «отты су» үшін ауылға баруды ұсынды.

Автопаркқа хабарладық, да қонақүйдің алдына танк тягачы тақаттан келді. Бізбен бес-шест адам, ұстап тұратын орын таба алмай, оған мініп, бірдеңе ұстап жоғары жылдамдықта ауыл маңына кеттік. Сатып аларлықты алып, қайта оралдық. Сонда қарапайым су ішкіс келген, құдай-ай, оның дәмі өте ащы-ащы тұзды болған! Таңертең қайнатуға тырыстық, шай әзірледік. Суды электроплиткеде химиялық колбада қайнаттық. Бірақ қандай да бір керемет қайнату болса да бұл қорқынышты дәмді өшіре алмады.

Бізді ыңғайлы келгеніміздің бір себебі: тек-терезеден кейінгі екі апталық боран жаңа аяқталды, құлау алаңдарында төрт ұшырылымның, яғни шамамен он алты блоктың жиналмаған іздері қалды. Бір күні кешке кедергісіз, қонақүйге танк тягачысы келді, мұнараның орнына тым ауыр кабинасы бар бір техника. Алда рөлдердің алдында жүргізуші, оның оң жағында офицер, екеуі де шлемофонда, біз артта ағаш скамьяда. Біздің құлаққаптарды төмен түсіріп, байлап алуымызды ұсынды. Бізге көру тек қана екі жағындағы тар саңылаулардан және капитанның басымыздың үстіндегі дөңгелек люк арқылы ғана аспанға дейін шектелген. Біздің алдымызда кабинаның толық енінде кеуде деңгейіне тең өте қалың құбырдан жасалған қуатты қолдау штангасы тұрды.

Базаға дейін жүз километр. Біз қозғалған сәтте, яғни қозғалған жоқпыз, тікелей атылдық: қозғалыстың динамикасы мүлде автомобильдік емес еді, біз сол қарғыс етілген қолтануға бір сәт те қолымыздан тастамай бекідіміз және тек соның арқасында аман қалдық! Кабинада қараңғы, саңылаудан үлкен газ бергенде шығатын ұшқын шоғыры көрінеді, қозғалтқыштың айқайы сандырақтандырады, біз іс жүзінде оған мінгендей болдық. Құлақтарымыз соншалықты зақымданды, кейін үш немесе одан да көп апта бойы құлақта үздіксіз ысқырық естіліп тұрды. Амортизация мүлде жоқ. Әрине, танкистер оны жоқ деп айтпақ, бізбен пікірталасатын еді, бірақ Колямен астасып алмай біз бір сәтте орындықтың арғы бетінде тіптен отырудан бас тарттық да, жайпақ емес, шала тұрып, басымызды иіп, темірге соғылмау үшін жантүршігерлік түрде түнектің ішіне ұшып кеттік.

Жер бедері толқынды, ал біз ең жоғары жылдамдықпен, кейде тіпті секіріп, ауада жылжыдық. Қону әбден қорқынышты, қатты соққы арқаныны (доска по заду) сияқты, ешқандай қалып бұлтты аман қылмады, өйткені жолды көре алмадық. Капитан жолдың жартысында тұрып, басын люкке шығарып кетті. Бірнеше рет тоқтап, шолып, біз адасып жүргенімізді сол кезде ғана түсіндік. Бұл құтқарушы минуттарда жолаушылар жантүршігерлік скамьеге құлап, қолдары мен аяқтарына дем берді. Танкке қауіптірек нәрсе — терең қарлы сайға түсіп кету екенін қонақүйде түсіндірді. Ол жерде ауыртпалықпен тұрып қалады, кабина буға толып, ол қарды топыраққа дейін топтап шықпайынша қозғала алмайды. Бір жолы ірі балғамен гусеницаның саусақтарын сабаған.

Төрт сағаттан кейін өз орнымызда болдық. Бұл ашық даладағы кішкентай барақ, табалдырығында темір пеш тұр, оның түтін құбыры қабырға арқылы өтеді де, бүкіл жатын бөлмеге дейін созылады. Бұл үлкен бөлмеде шамамен жиырма төсек пен тумбочка бар. Қабырғалар мен төбе мүлде күйе мен күлге батқан, көп мөлшерде порнографиялық суреттермен өрнектелген, тырналған. Пештің жанында үлкен жәшікте түлейтын қалдықтан жасалған «төл» шашақтары тұр, сонымен пеш отқиды; отын керек емес, әрі жоқ та. Төлдің жалыны ашық сары, бірақ күйсіз емес, көп түтін бар. Көлденең төсектердің жартысында қара жастықтарда әскери киімдегі сарбаздар жатыр, бәрінің жүздері де, қолдары да мүлде қара болған. Оң жақ бұрыштан кіші лейтенант қарсылықпен жауап беріп, орнынан тұрды да, бірден командирді сарбаздардың алдына салып жекіле бастады. Онда мен өз танысымды таныдым — бір кезде жігерлі лейтенант-автомобилист еді. 63-шы жылы бір мереке қарсаңында біз клубта сол кезде сәнді твистты өте сәнді орындап, оқу орталығынан келген бір әсерлі брюнет қызымен билегенмін. Жалғаны жоқ, ол кейін бұл жас лейтенант-автомобилистке тұрмысқа шықты, сол да оқу орталығынан. Міне, осыны таныдым, біз кейде баскетбол ойнайтынбыз. Қыз оған ұл әкеліп берген, бірақ ұлынан да, күйеуінен де бас тартты. Ұлы лейтенанттың анасына берілді. Содан бастап оның өмірі де, қызметі де жолсыз тарпып кетті. Ол ішімдікке салынды, босып кетті. Сосылға салғандай осынау қараңғы далаға жөнелтілді, бірақ, болжам бойынша, осында қызметін аяқтайды.

Өмір туралы сөйлестік, кенеттен түн қарая бастады, қазір қозғала аламыз. Аулаға шықтық: қатар тұрып екі шымылды трактор тұр, ал сол жақта түрлі типтегі блоктар мен бүтін блоктардың алып тауы, түрлі зымырандардың үлгілері жайнап жатыр. Таудың биіктігі он метр, диаметрі жүзден артық, тіпті одан да көп болуы мүмкін, өйткені көзге көрінетін кеңістікте барлық қар ұсақ ракеталық техника бөлшектерімен, түрлі аспаптармен, құбырлармен, кабельдермен, радиоэлементтермен сансыз көп мөлшерде көмкерілген. Көждің міндеті — тіпті толмен блоктарды бөліктерге бөліп жарып, үйіп жинау. Сілтеме үшін: ауыр ұшырғыштың бірінші сатыларын жару үшін 0,5 тонна жарылғыш зат қажет.

Младшой біздің танкке отырды да біз құлау алаңдарына шаптық. Оларға жиырма шақырым, тез жетіп, тоқтадық, қарап тұрдық: блоктар жерге соғылғанда мүлде бұзылмайды. Тек қана бүйірімен тисе ғана блок сәл қысқарады, ал тік құлағанда мүлдем деформация байқалмайды, тиісінше борттық блоктар тек сәл ғана орындарынан ығысады. Мен өз аспапты босатып, Коля өзінің баллонын алып шықты, біз қайттық. Кіші лейтенантпен қоштасып, «өйлеу» қалыпта қайта «салдана», қайтадан тозаққа түстік.

Ладыженкаға қалай жеткеніміз анық есімде жоқ, бәлкім, иелеріміз бізге жомарттық танытып, аттарды міне көп қуып жібермеген сияқты. Ал онда тосынсый: алдағы күндері борта болмайды деген хабар. Жарайды, отырдық, шай іштік, тіпті водканы ішкеннен зияны төмен болар ма еді. Бірақ бізде ақша ауыр болды, өте аз ақша алғанбыз да, неге көп қаражат керек деп ойладық. Бір аптадан соң аэродромның қар жамылғысы қарқынды еріп, борта әлі де жоқ және алда бар екенін де көрмедік. Сәуірдің тағы бірнеше күні осылай өтеді де, біз маусымға, взлётная полоса кеуіп біткенше қалады қалдық. Шын мәнінде нағыз абыржу туды. Коля мүлдем ашып кетті, туған полигонды жамандап, өзінің баллонын алып, мәңгіге алыс бір қыратқа лақтырып тастады. Мен қарсылықты осындай формада білдіруден тайынбадым. Қысқасы, екі аптадай күтуден кейін бізге АН-2 келді. Қашып кеттік.

Көңіл көтеру үшін біздің команда мені өте қатаң тексерістер кезінде, әсіресе есептік үш километрлік кросста белсенді қатысуын еске түсіреді. Абсолютті жаттығылмаған семіз, мүлде жас емес офицер үшін, әсіресе аптап ыстықта, сапожищалармен, портупея мен кобурасы, протигазбен жүру — бұл тек қол жетпейтін норма емес, жалпы қауіп төндіретін нәрсе. Біз әдеттегі жаяу бөлімше емеспіз, офицерлерден осындай қалыпты физикалық форма мен тұрақты спортзалға шығуды күту заңды еді, тек штабтық ақсақалдардың спортзал мен ойын алаңына үнемі шығуын талап еткендей. Бірақ нормалар осы бүкіл санаттар үшін бірдей, бұл ракеталар мен спутниктердің практикалық түрде үздіксіз сынақтарын жүргізетін бөлім офицерлері үшін мүлде қабылданбайды. Бұдан шығу үшін қол саламыз, айла қолданамыз. Ойшап таптық.

Келесі тексерілетін бөлімге норманы сәтті тапсыру операциясы былай ұйымдастырылады: дистанцияның жартысында, тексерушілерге көзге ілінбей, төбешіктің ар жағында, біздің құрам толықтай, кросстың басталуын күтіп жатады. Шапшаң «кроссмэндер» жүгіріп өтіп кетеді, олар бізге қажет емес. Біз артта қалып, үмітін жоғалтқан, ауыр тыныстап, көздері шығып кеткендерді нысаналаймыз. Міне, олар — біздің клиенттер! Көңілді күлкі, айқаймен бүркеленіп, біз тұтқиылдан шығамыз да, алдыңғы жағынан портупеяларынан ұстап алып, қайталап тұрып еке-үшеу тарту арқылы финишке сүйреміз. Міндеттің өзі оңай емес, демілуі өте нашар. Дейін келіп, бәрі қанағаттанғандай болды да, ешкім де «дуба»ға итеріліп барып, лайықты нәтиже көрсете алмады. Мәскеулі пижон тексерушілерге сынақ бөлімі офицерлерінің осындай өтірік физикалық көрсеткіштері мүлде қолайлы көрінді.

Келесі тарау >>