Тарау 20 / 29
Плесецк
«Плесецкая» станциясы мен «Плесецк» кенті келген адамға өте жұпыны, дәлірек айтқанда барынша қарабайыр әсер қалдырады. Тек бір қабатты ағаш үйлердің арасында екі қабатты, ол да ағаштан салынған қонақүй көзге түседі. Жолдары топырақ, жаяужолдары ағаш. Кейін жан-жағыма көз үйретіп қарасам, туған үкіметіміз солтүстікте жолды мүлде асфальттамағанын да, салмағанын да көрдім. Ресейдің бүкіл басқа түкпірінде де солай. Архангельскте асфальтталған жаяужолдар жоқ еді! Тек ағаштан жасалғандары бар. Бұл Украинада асфальтталған жолы жоқ ауылды табу қиын болған кезде еді. Грузияда тіпті одан да қиын. «Халықтық» билік партиясының ұлттық саясаты үшін төленетін ақы осындай.
МИК-тердің біреуі. Артқы жақта осындай техникалық құрылыстар көрінеді.
Бейімделіп, қызметтес жолдастарыммен және айналаммен танысып жүрмін. Менің 14056 бөлімім (алаңы 43) бұрынғы Скипидарный кентінің маңында, Емца өзенінің — Солтүстік Двинаның саласының — оңтүстік жағалауында, тайга өңірінде орналасқан. Ортақ МИК-і және оттек-азот зауыты бар екі старт. Старттық құрылыстардың арасы 300 метр. СК-3 — сол жақта, СК-4 — оң жақта. Бөлімнің старттық есебі зымыранды алғаш рет 27-сінен 28-іне қараған түні, 1961 жылғы ақпанда, менің тюратамдық 33797 бөлімімнің ПУ-ынан ұшырды. Мирный қаласы — солтүстік «ондық» осылай аталады. Қызмет жағынан оңтүстік полигоннан ешқандай елеулі айырмашылық жоқ. Климат айқын өзгеше: қоңыржай ылғалды әрі жұмсақ, ал барлық алаңдардың айналасында шаң басқан дала емес, хариусқа, сигке және сёмгаға бай, аса көркем әрі мөлдір Емца өзені бар ғажайып тайга.
Емца өзені.
Бос уақытын офицерлердің көбі аңшылық пен балық аулауға арнайды. Спорт деңгейі тәуір, Тюрадағыдан әлдеқайда төмен болса да. Тюрадағы сияқты стандартты Офицерлер үйі.
Офицерлер үйі. Мінбер мен Идолдың жанынан менің Ленам колоннаның ішінде тұрған «Новатор» ҒЗИ колоннасы әлденені көрсетіп өтіп барады.
Мәдени «жүктеме» Тюратамдікінен әлсіздеу. Бірақ жыл сайын, ешбір ерекшеліксіз, солтүстік полигонның шефі Борис Штоколов келіп, ән салатын! Қос жерлесім: тегі Кемероводан, ал жас кезінде Соловкиде юнга болған. Питердегі Мариинка театрының солисі… Иә, басын тыңдадық. Бұл бір ғажап! «Ондықтың» өзі едәуір шағын ауқымда.
Жұмысқа белсенді араластым, ақауларды іздеу мен жөндеуді тек өз аппаратурамнан емес, көршілес бөлімдердің аппараттарынан да өз мойныма алдым. Бұл әсіресе дүйсенбі күндері және мерекелерден кейін қатты бағаланатын. Телеметристер де барлық адам сияқты, демалыс күндері «демалуға» құқылы. Оның үстіне регламенттік жұмыстар да, арнайы жұмыстар да жойылған жоқ. Бөлімде бұйымды дайындауға және ұшыруға байланыстының бәрі арнайы жұмыс саналады. Ал мұнда негізгі шығын материалы — сүйкімді спиртсіз бір қадам да жасауға болмайды. Сәтті ұшыруды қалай атап өтпекпіз?
Жаңа жыл қарсаңында Ракета әскерлеріндегі жаңа үрдіске — жартылай автоматтандырылған командалық пункттерді өрістетуге — байланысты полигон штабында білікті маман қажет болды да, мені қысқа мерзімге Мирныйға іссапарға жіберді; менің бөлімімдегі командирлер осылай үміттенді. Сау бол, мотовоз, етік, портупея және нарядтар! Солтүстік мотовоздың оңтүстіктегіден еш айырмасы жоқ. Сол вагондар, сондай жолсерік-сарбаздар және шамалас қашықтықтар. ЧЧВ-де ойнамайды, оқиды немесе ұйықтайды. Бірақ пойыз жалаң, жел өтіндегі далада емес, биік қарағайлар мен шыршалардан құралған дәліздің ішінде жүреді де, айналасы әсем ағаштарға толы соңғы станцияға келеді.
Штабтағы жұмыс орным 1-ші (оперативтік) бөлімнің бөлмелерінің бірінен белгіленді, бөлім бастығы — полковник Хохлов. Бұл, белгілі болғандай, штабтағы басты бөлім. Тікелей бастығым — майор Куликовский Юрий Емельянович. Саперлерден шыққан, полигон ардагері, балықшы әрі аңшы — итқұмар, аса мейірімді адам. Лайка ұстайтын. Әйелі таксидермист шебері еді, керемет тұлыптар жасайтын. Оның екі қызы Киров институтының аңшылықтану факультетіне түсті. Сондықтан оперативтік бөлімде осындай дені сау әрі достық атмосферада қызмет етіп, қайғы-мұң көрмеуге болады. Рас, штаб қызметінің осы бейініне қатысты инженерлік білім, жұмсартып айтқанда, менің тақырыбыма тым көптеу еді. Мен кез келген радиоэлектрондық тақырыпта көбірек пайда келтіріп жұмыс істер едім, бірақ штабта байланыс бөлімінен басқа бір ғана радио бөлімі бар. Ол — 10-нөмірлі РЭБ, радиоэлектрондық күрес және электромагниттік үйлесімділік бөлімі. Бұл бөлімде өз адамым бар еді: Можайканың 3-ші факультетін былтыр бітірген аға лейтенант Толя Власенко. Ол менің іссапармен келген қызметкерден штабтың штаттық қызметкеріне ауысу үдерісімді ынталандырып әрі бақылап отырды.
Толя маған бірдеңе айтып тұр ма?
Бірнеше айдан кейін мені 10-шы бөлімнің бастығымен әңгімелесуге шақырды. (РЭБ.) Бөлім бастығы — полковник Ершов Владимир Иванович.
Бір күні Толя маған бөлім бастығының менің кандидатурама байланысты менің бөлімімнің командирімен телефон арқылы сөйлескенінен түсінгенін айтты: телефонда менің тұлғам мүлде жағымды сипатта айтылмаған екен. Айта кету керек, менің бас штабтағы іссапарым кезінде бөлімімде командир ауысты. Полковник Буграның орнына мен танымайтын, мені көзбе-көз көрмеген подполковник Татьянкин қойылды. Кейін оның жаман сөз айтпағаны, тек Ершовқа менімен өте қиын болатынын тұспалдағаны анықталды. Ал әлгі оңбаған Татьянкин мені көзбе-көз көрмек түгілі, мен де оны көрген емеспін. Мен дереу бөлімге барып, оның кабинетіне баса-көктеп кіріп, сұрақты төтесінен қойдым: «Не үшін, неге сонша арамдық жасадыңыз??» Ал ол сабырлы күйде: «Ал менімен тағы қызмет етіп көр!» — деді. Ұзақ сөйлескен жоқпыз. Оның мен туралы толық хабардар екенін түсіндім, бірақ бұл дөрекі адам кешірім сұрамады, тек досы Ершовқа қоңырау шалып, бәрін реттейтінін уәде етті. Сөйтсем, олар ескі әрі жақсы достар екен. Осылайша мен РЭБ бөліміне тап болдым.
Бөлім техникалық қарсы барлаумен, яғни полигонның тіршілік қызметін ақпараттың барлық ықтимал сыртқа ағу арналары бойынша бүркемелеумен айналысты; олардың ең «тесіктілері» радио және радиотехникалық арналар еді.
Әр офицерге сынақтардың нақты бағыттары мен тақырыптары бекітілген. Мен 2-ші сынақ басқармасының барлық борттық және жерүсті радио және радиотехникалық жүйелеріне жауап бердім («жетілік базасындағы» зымыран-тасығыштар — 11А57, 8А92, 8К78, 11А511У және барлау, байланыс пен навигацияға арналған ғарыш аппараттарының қыруар саны). Ортақ жері — бөлімдегілердің бәрі қандай да бір өлшеулермен айналысады, бірақ қағаз жазбайтын күн де өтпейтін. Бітпейтін НИР-лер мазаны алатын.1
Бөлімге бағынышты бөлімшеде радиобақылау және барлау жасайтын бірнеше арнайы автомобиль бар. Өлшеулердің өте көп бөлігі ұшақтар мен тікұшақтардан жүргізіледі. Солтүстік порттардың бірқатарына бірнеше рет баруға тура келді, онда бізде ықтимал қарсыластың барлау құралдарын басу станциялары тұратын. Атап айтқанда, Баренц, Ақ және Кар теңіздері жағынан полигонға RC-135 ұшақтарына, «Орионға» және барлау құралдарымен қосымша жабдықталған, солтүстік порттарға кіретін шетелдік сауда кемелеріне орнатылған барлау құралдары әсер ететін. Ғарыштық құралдардан басқа ең қауіптісі жоғары жылдамдықты SR-71 — «Блекбёрд» және «Мариата» радиотехникалық барлау кемесі болды. Камчаткада оқтұмсықтардың бөліну аймағын, жалған нысаналармен ұрыс тәртібінің құрылуын және құлаған жеріндегі борттық телеметриялық әрі траекториялық құралдардың жұмысын Вакканайдағы (Жапония) РТР посты және біздің «Юрий Гагарин» типтес ірі кеме — «Дженерал Ванденберг» барлады. Жұмыс көп әрі қызықты.
Шамамен 74 және 75 жылдары, израильдіктердің арабтармен болған кезекті қақтығысынан кейін, біздің Бас штаб қарулы күштердің ППРД-дағы (бір реттік кедергі таратқыштарындағы) қауіпті артта қалуын кенет түсінді. Оларды ЗПП деп те атайды (лақтырылатын кедергі таратқыштары). Байқау жарияланды, полигон оған қатысты, ал мен әзірлеушілер тобын басқардым. Біз алтау едік: үш сержант, екі лейтенант және мен. Жағдайды тамаша жасады. Жеке ғимараттағы екі үлкен бөлме, шексіз материалдық қамтамасыз ету, жүргізушісі бар арнайы барлау машинасы және бөлім бастығының менің қолымнан бірдеңе келетініне деген сенімі.
Ал бәрі бірден әрі түгелдей ойдағыдай бола қоймады. Питерге, туған академияма, беруші құрылғылар кафедрасы мен АФУ кафедрасына кеңес алуға бардым. Сөйтсем, олар да өз ЗПП-сын жасауға кірісіпті. Жұмыс мені де, қалғандардың бәрін де түгел баурап алды. Үйге жиі кешкі 11-ден кейін қайтатынмын. Үлгілерді полигонның басты байланыс торабында сынайтынбыз. Бұл мекеме әжептәуір салмақты еді, сондықтан кезекші ауысымның офицер-байланысшылары менің көрінгеніме ашық түрде жауыға қабақ шытып отыратын, бірақ қуып жібере алмайтын. Менде рұқсат та, бұйрық та бар. Бізге тек бөлінген жиіліктерде ғана басуға рұқсат етілетін, бірақ олар үшін бұл бәрібір төтенше жағдай сияқты еді және кезекші ауысым құжаттамасында тіркелетін. Өздерінің қандай да бір нормативтері бойынша жоғалған арнаны, оның үстіне өте қысқа уақытта қалпына келтіруге міндетті болатын!
Қажетті таратқыш нұсқасын тапқанымда, байланысшылардың басына күн туды. Кезекті нақты сынақ кезінде сержантыммен бірге олардың байланыс КП-сының бір бұрышына жайғасып, өзімнің Р-105 далалық радиостанциям арқылы келіссөздер кестесі бойынша СРКР-дегі жігіттерге (ГАЗ-66 базасындағы барлау және бақылау станциясына) қажетті командаларды беремін. Бұл кезде біздің автомобиль келіссөздер кестесінде алдын ала келісіліп, кодталған шартты орындардың бірінде тұр. Әрине, байланыс торабының аумағынан тыс, орман жолдарының бірінде. Жаңа жыл алдындағы шығуларда, оларды жаңа жылдық шыршаларды кесумен сәтті ұштастырып, жігіттер бір-екі рет машинаға Таняны да ала кететін. Оның сеанс кезінде: «Дюк, байланысқа шық! Дюк, байланысқа шық!» — деген нәзік дауысын естігенімде, осыған өкініп қалдым. Ол жиі қайталанатын командаларды жаттап алған екен. Лейтенанттардың бірі оған микрофон беруді ойлап тауыпты. Ал Слава Дюк, лейтенант, бұл кезде біздің күзет батальоны ауданындағы стационарлық радиобақылау пунктінде, 10 километр жерде, басудың жалпы көрінісін тыңдап отыруы тиіс еді. Штаттан тыс әрі қауіпті сәт, өйткені мобильді рациялар арқылы жүргізілетін сөйлесулер бақылауда болады.
Біздің тәжірибелік кедергі таратқыштарымыз тек СРКР көлігінің шанағынан жұмыс істейтін, өйткені оларды томарларға немесе ағаштарға қалдыру қауіпті. Байланысшылар тауып алып, бүлдіріп тастайды. Барлық байланыс тораптарында ППРД-ны табу және дереу жою міндеті жүктелген «лисоловтар» бөлімшелері дайын тұратын. Ал біз өз мүлкіміз бен денсаулығымызды қатерге тігуіміз керек пе? Басудың тиімділігін байланысшылардың жүгіріп жүру жылдамдығынан, әлдебір блоктарды ауыстырып-қосып, алмастыруынан, ауыстырып-қосқыштарды жындана шертулерінен және командалық пунктте басталған жүйке керісінен көзбен бағалауға болатын. Басудың сипаты мен параметрлері әр жолы әртүрлі еді, ізденіс жүріп жатты. Сондықтан байланысшыларға тығырықтан шығу қиын болатын. Олар бізді қалай жек көретін!
Қызығы, туындаған мәселелердің ең сәтті шешімдері патенттерді немесе радиотехникалық хабаршыларды қайта оқып отырған кезде емес, тура дәретханада келетін. Сөйтіп өнімді тапсыратын уақыт жетті. Үш айда мерзіміне үлгердік. Бұйымды кәдімгі газтұмша ретінде рәсімдеп, оны Ракета әскерлерінің Бас штабына апардым. Сынақтардың қалай өткенін бір аптадан кейін білдім. Менің туындыма 2-орын берілді. Бірінші орынды салалық ҒЗИ-ге тапсырды. Бұл шешімнің әділ болғанына өзім де сенімді емеспін. Соған қарамастан, полигонда, бөлімде мұны өте оң қабылдады. Мәскеу жақсы ақша бөлді, оны бөлім бастығы Ершов В.И. екеуміз бөлістік. Ешкімді өкпелетпедік. Сержанттарға 180 рубльден берді! Рас, шығармашылық жұмыс барысында жағымсыз жағдайлар да болған.
Бір күні бөліміміздің кураторы, КГБ майоры мені кабинетіне шақырды. Онымен бұрын танысқанмын — бірде теледидарын жөндеп берген едім. Борис деп аталатын ол мені бағыныштылардың көзінше Брежнев туралы анекдоттар айтады деп сөге бастады. Ол кезде кез келген зайырлы әңгімені немесе іскерлік сұхбатты шайнау-шылпылдау шебері, жалпы партиялық ойдың ғана емес, алыптың өзі туралы жаңа анекдотсыз бастау әдепсіздік саналатын. Мен бұл жалаға үзілді-кесілді қарсылық білдірдім, өйткені тобымның адалдығына кәміл сенімді едім! Сонда Борис, Құдай оған денсаулық берсін, сейфтен бір парақ қағаз алып, оның үсті мен астын таза парақтармен жауып: «Оқы!» — деді. Мен аң-таң болып қалдым. Қолжазба Толя Курчевтікі еді — академиядағы курстасым, қазіргі бөлімдегі әріптесім, подполковник әрі адал ленинші. Ал әлгі оңбаған біздің жұмысқа көз салған болып, бар болғаны екі-ақ рет кіріп шыққан еді. Штаттық хабаршы екен ғой. (Толян, әрине, полковникке дейін қызмет етті.) Бориске енді босаңсымайтынымды ант еттім. Шығармашылық жұмыс барысында осындай тосынсыйлар болады.
Бөлім бастығының «ақылымен» полигонға «Интеркосмос» бағдарламасы бойынша келген «бауырлас-демократтарды» «тінту» де менің міндеттеріме кірді. Бұл «достар» келген күні оларға үлкен ойын-сауық бағдарламасын ұйымдастыратын. Балық аулау, аңшылық, ән мен би — бәрі бар. Осы 4-6 сағат ішінде мен режим офицерімен бірге қонақүйдегі және МИК-тегі жәшіктердің ішін барлау техникасы бар-жоғын тексеруім керек еді. Шүберектер мені қызықтырмайтын, тек аппаратура ғана. Сол жерде қазіргі деңгейдегі өлшеу аппаратурасын көрдім! Түгелдей американдық, батыс германдық және француздық. Шағын әрі параметрлері керемет. Егер шетелдік топпен емес, мысалы, бірнеше күнге кешігіп келсе, жұмыс күрделенетін. Жерсерікпен әлдеқашан іске қосылған жерүсті аппаратураны қысқа уақытта тексеру керек, ал өзің бұл кезде ештеңені жөнді түсінбейсің. Оның үстіне өз адамдарыңның ешқайсысынан сұрай алмайсың. Ісім өте «нәзік» еді, бөлімде бұл туралы тек бастығы ғана білетін.
Бөлім бастығының «ақылымен» кандидаттық минимумды тапсыруды ұйғардым. Диссертацияға материалым баяғыдан артығымен бар еді. Оның үстіне жаңа ғана кандидат болғандардың өздерін көрдім: мүлде «жеті қарыс маңдайлы» емес. Бірақ тез суып қалдым. Сөйтсем, мұнда да марксизм-идиотизм бойынша минимум тапсыру керек екен. Мәссаған. Бірден күш салмай, бұл ойдан бас тартуға себеп пайда болды. Бәрібір жалқаумын.
Владимир Иванович Ершов бастаған Офицерлер үйі маңындағы сенбілікте (оң жақ шетте, алысты қарап тұр). Одан әрі солға қарай күлімсіреп тұрған Миша Мурзин, автор, Толя Курчев, белгісіз адам және Миша Юнгов. Толяның мұнда да «қырағы» отырғаны анық көрінеді.
Негізі, тыңшы-хабаршы деген типтің, коммунизм құрушылардан тұратын кеңес адамдары қауымының бір бөлігі ретіндегі бейнесі әдебиетте мүлде ашылмаған, тіпті жұмбақ сияқты. Бірақ мұнда романтика жоқ. Біздің Толя өзін аса маңызды іскер адам кейпінен айнымайтын маскамен жүретін. Аспаннан жұлдыз термейтін. Сөзге сараң әрі ойлы. Марксшіл-лениншіл семинарларда ерекше белсенділігімен көзге түспейтін, тіпті жарамсақтану жағынан да айыптайтындай ештеңе есіме түспейді. Әр бөлімде ең кемі біреуден болса, осындай сұрқайлардың саны қанша екен? Ал ел көлемінде ше? Зейнетте ар-ұжданы тыныш өмір сүріп жатады.
Егер мен үшін бұл байланыс (немесе хабаршының менің тұлғама деген назары) әбден бейкүнә аяқталса, әкемнің әңгімесі бойынша қиял өмірдің мүлде басқа иірімін салады.
41-ші жылы Кемеровода өндірісте, цехта адамдар жоғала бастады. Жұмысшылар сыбырласып сөйлесетін, ал кейбірі өздерінің біреуін, анық сексотты, ашық көрсететін.2 Әкем бұл адал лениншілдің өзіне жақындап, былайша айтқанда, қызығушылық таныта бастағанын сезгенде, оның сөзімен айтқанда: «Жағдай соншалық ащы болды, сен дүниеге келдің… “Оңбағанды өлтіремін, бұдан жаман болмас”, — деп ойладым. Бір темірді жұлып алып, оны цехтың ішінде қуаладым, бірақ жұмысшылар мені ұстап қалды. Әсер еткені ғой, мені қозғамады». Осы бір оқиғаның өзі үшін-ақ өмірімнің соңына дейін бұл партияға жеккөрушіліктен басқа ештеңе сезінбеймін. Олар өздерінің миғұла жұмысшы-шаруа диктатурасымен халықты әбден бүлдірді. Миллиондаған тыңшы-хабаршы өсірген шығар. Әкемнің бұл партияға дәл 41-ші жылы қандай да бір міндетті түрде адал емес себептермен кірген болуы мүмкін деген ойға әбден жол беремін.
Бөлімнің РЭБ тақырыбы бойынша 81-ші жылдың шілдесінде Камчаткаға, Ключи кентіне ұшып барамын. Бұл Ключевская Сопка жанындағы, Камчатка өзенінің бойындағы жер. Ашықхаттағыдай көркем. Ол жаққа да, кері де ИЛ-62 ұшағымен ұштық. Барлық 8 немесе 9 сағат ұшу бойы ұйықтамай, қанат астында сырғып өтіп жатқан жер бедерін тануға тырыстым. Әр жолы көріну бақылауға мінсіз еді, бірақ стюардессаның көмегінсіз жерді анықтай алмадым. Ұшақ бағыты параллельдер бойымен емес, картаға қарағанда, әлдеқайда солтүстікке қарай, үлкен доға жасап төселген.
Камчатканың басты аэродромы Елизовоға мұхит жақтан қонып келе жатқанымызда, кенет салонға: «Қайық! Қайық!» — деген дауыстар тарады. Бәрі иллюминаторларға ұмтылды. Астымызда Петропавловск бағытына қарай бар жылдамдығымен қара бір шұжықша зулап барады, басы да, құйрығы да көрінбейді. Бірақ буырқанып жатқан суы мен көбік ізі оның қуаты мен жылдамдығын аңғартады. Міне, шұжықшаның асығып бара жатқан базасы да көрінді. Бірінің қасында бірі тұрған сондай алтауды санаймыз. Камчатка флотилиясы. Қаладағы көпқабатты үйлер олардың жанында қандай кішкентай болып көрінеді! Жауынгерлік ұшақтарға арналған аса мықты жерасты паналары таңғалдырды. Елизоводан АН-24 ұшағымен Ключи әуежайына ұштық. Бұл Ключевская сопка жанында. Түбектегі ең биік тау, мүмкін, ең әдемісі де шығар. Аздап «сынған» ұшы бар симметриялы аппақ конус. Қай жаққа қарасаң да, көз алыс және онша алыс емес биік тауларға тіреледі. Ең жақын жанартау — Шивелуч. Мұның бәрі әрекеттегі немесе сөнген жанартаулар. Ключи тұрғындары осындай сұлулыққа таңнан түнге дейін қарап отырады! Бәрі ерекше әрі ғажап. Түбекке қонғаннан кейін жоғалған түнді сезінуден басталады. Біз ұшып келе жатқанда, оларда мұнда жаңа күн туған. Ал бізде күн өтіп бара жатты, оны түнгі тынығумен аяқтамадық. Сондықтан алғашқы аптада сағат белдеуіне бейімделіп, сәл мең-зең болып жүрдік. Асханадағы тағам да ерекше. Мәзірде теңіз балығының алуан түрі мен шаяндар басым. Аяқ астындағы жер де ерекше, сұр-қара түсті. Дәлірек айтқанда, топырақ емес, ірі құм. Мұның бәрі жанартау күлі. Діңі жуан, өте жайыла өскен қайыңдар. Биік әрі қалың шөптер. Картоп сабағы қуатты шағын алқаптар және орамжапырақтың алып бастары. Күн сайын таңертең мені жұмыс секторым — аэродромға апаратын, әрі әр жолы жолсерік жаңа аю іздерін көрсететін. Олар тапталған топырақ жолда анық көрінеді. Жергілікті тұрғындардың айтуынша, Камчаткада аю есепсіз көп. Оларды аулауға тыйым салынған. Қысқы пейзаждар мен тұрмыс суреттерін көрдім. Екі қабатты тұрғын үйлердің біріндегі шатырдың еңісінің біріне қалқасы мен баспалдақтары бар нағыз кіреберіс жасалған. Қар қалың жауған кезде тұрғындар төменгі кіреберісті тазалауды тоқтатып, жоғарғысын пайдалана бастайды. Синоптикалық мәліметтер бойынша бұл өлкеде кей қыста қар 5 метрге дейін түседі! Біздің 33797 бөлімімізден шыққан, бес жыл ОБАТО бастығы болған тюратамдық Толя Панфилкин Камчаткадағы қызмет туралы сұрағыма қысқа ғана жауап берді: — Қармен күрес!3
Іссапарда Камчатка өзенінде аздап балық аулаудың сәті түсті. Міне, балық аулау мен балық деген осы! Жібі миллиметрлік, жылтырауықтары ауыр әрі ең қарапайым, дөрекі жасалған. Сопка көріністері бар жаман емес фильм түсірдім. Қайтар жолда, ұшып шыққаннан кейін бірден, біздің бастығымыз генералдың өтініші бойынша ұшқыш жанартау көмейін айналып ұшты. Әсерлі болды! Мәскеуге Елизоводан ұшып шыққан сағатымызда қайтып келдік. Ұшу уақытына сағатты жай ғана тоқтатып қоюға болатын еді.
Белсенді өнертапқыш әрі рационализатор ретінде полигон басқармасының комиссиясына хатшы болып тағайындалдым, ал сәл кейін жалпы жиналыста басқарманың офицерлер ар-намыс сотының мүшесі болып сайландым. Ал мен партияда жоқ едім. Коммунистеріміздің арасында адал адамдар тапшы болғаны көрініп тұр. Осы атақты партиялылықтың кесірінен қызметтен босатылғанша майор шенінде отырып қалдым. Ал жаңа бөлім бастығы, полковник Шумилин В.П. тарапынан жасалған қаншама ұсақ арамдық пен тікелей шабуылға төзуіме тура келді. Мұның бәрі мені ортақ сапқа айдау үшін жасалды. Әрине, ол мен үшін талай сөз еститін. Полигонның бүкіл басқармасындағы, әрі оның бөліміндегі жалғыз партияда жоқ майор. Ұят! Ал оның докторлық дәрежесін қорғауға дайындалатын кезі жетіп, менен кесірінен проблемалар болады деп қорқа бастады. Маған үгіт-насихат жүрмеген соң, ол мені үздіктер тақтасынан батыл алып тастап, «ең үздік маман» атағынан айырды, ал ең жағымсызы — біздің партия ұясының хатшысы, жас офицер Шура Зинченконы, жағымпаз жігітті, менімен әңгімелесуге жібере бастады. Бұл менің бөлімде он жылға жуық қызмет еткенімнен кейін болды.
Мен штаб бастығы генерал Курбатов Василий Васильевичке қабылдауға барып, қайда болса да ауыстыруын сұраймын. Бір күннен кейін В.В. мені шақырып алып: «Мен сіздерді татуластырамын», — деп уәде береді, бірақ бұл маған мүлде қолайсыз еді, «Валёк» мені тыныш қоймас еді. Қалған жылдарымды қайда қызмет етіп өткізуге болатынын ойлай бастағанмын. Бірақ сол күні немесе сәл кейінірек полковник Ржаницин Рудольф Афанасьевичті кездестірдім. Ол рационализация мен өнертапқыштық жөніндегі полигон комиссиясының төрағасы еді, мен оған тоғыз жыл бойы үздіксіз хатшы болдым. «Сен Валентин Петровичпен соғысып жүрсің, онда маған кел!» — дейді ол. Бұл тағдырдың сыйы болды! Өзім сұранған жоқпын, шақырып жатыр. Р.А. — оқтұмсықтарды сынау бөлімінің бастығы. Оның бөліміндегі кейбір офицерлермен бұрын жұмыс барысында жолыққанмын.
Рудольф Афанасьевич бастаған топ. Менің жанымда Саша Ивлев пен Витя Бурцев. Төменде сол жақтағы бірінші — Вова Сентищев. Р.А.-ның сол жағында — Женя Королев.
Бұдан артық не тілеуге болады. Бірден келісім бердім. Сосын Ленамен сөйлестім. Жұмысымның радиацияға еш қатысы жоқ екеніне сендірдім. Негізі, жұмыс менің инженерлік мамандығым бойынша, яғни радиотехникалық жүйелермен байланысты, бірақ өзіндік ерекшелігі көп. Экранды камерадан тыс ешқандай сынақ жоқ, жалпы техникалық тәртіп те әлдеқайда жоғары деңгейде. Арзамас-16-ға 20 күндік оқуға іссапарға жіберілдім.
Бізді «Сороковкаға» әкелсе, оның мүлде басқа қала екенін аңғармай да қалар едім. Бұл екі жабық қаланың екеуі де бір уақытта салынған, тұрғын үй қоры да бір-бірінен еш айырылмайды. Тек Челябинск-40 жалаң жерде бой көтерген, ал Арзамас-16 қасиетті көне монастырь аумағында, негізгі монастырь құрылыстары сақтала отырып салынған. Тазалық пен күтімділік — қалыпты мәдени қалаға лайық. (Неге ашық кез келген Ресей қаласында лас пен салақтықтың әр қадам сайын кездесетіні қалай? Шын мәнінде, өмір сүрудің қолайлылығы мен жайлылығы тұрғындардың өзіне, «шынжырларынан басқа жоғалтатын ештеңесі жоқ» қалыпты адамдар мен пролетарийлердің пайыздық арақатынасына байланысты ма?). Негізгі жол өте биік әрі әсем қоңырау мұнарасын кең доға болып қиып өтеді. Ал қоңырау мұнарасына жапсарлас ғимаратта атақты ВНИИЭФ — КСРО-ның ядролық оқ-дәрілерін әзірлеген Бүкілодақтық эксперименттік физика ғылыми-зерттеу институты орналасқан. Дәл осы жерге бөлінгіш зат өндіретін жабық қалалардан бұйымдарды жарақтандыруға арналған «ішкі толтырма» келіп түседі. Ал «кім басты және алғашқы бомбаның атасы кім деп есептелуі керек» деген тақырыпта жергілікті инженерлермен дәл осы жерде пікірталасқанмын. Өз Арзамасын сүйетін патриоттар, әрине, атом қаруының бастауында «Сороковка» емес, өздері тұр деп санайды. Қойшы, санай берсін.
Дүкендерді аралап, қонақүйге жейтін бірдеңе және Мирныйдағы өз адамдарымызға сыйлық сатып алдық. Дүкендер Мирныйдың әскери сауда дүңгіршектерінде ойға келмейтін тәттілерге лық толы. Ал мен атом қалаларының арнайы жабдықталуын баяғыда ұмытып кеткен едім. Жолдастарымның көздері жайнап, қолдары қышып кетті. Мынаны да, ананы да, соны да аламыз ба? Бірақ сатушы қандай да бір арнайы купондар немесе жергілікті жерде жүретін карточкалар көрсетуімізді сұрап, қызуымызды бірден басты. Тапқыр ойластырылған екен! Қымбатты қонақтар тек тамсанып қойды. Еркін сатылымда тек кәдімгі азық-түлік бар. Кейін жергілікті жұртқа үйреніп алған соң, олардан осы арнайы қағаздарды алып, сауда жасайтын болдық. Енді мен «басмаманмын». Әкем ядролық бастарды жасауға қолғабыс етті, ал мен оларды сынауға…
Ал бұл — жаңа бөлім бастығы Витя Бурцев бастаған топ, ол оң жақтан екінші. Портупеясымен, ал күлкісімен Женя Сосков көзге түседі. Қалған «басмамандардың» жүздері ақылды. Суретке Вова Сентищев түсіріп жатыр, халық арасында «Клещ» деп аталады.