Қырқыншы қала

ҚЫРЫҚОВКА

Сөйтіп, біз Челябинск-40-қа келіп, Школьная көшесінің және Сталин даңғылының қиылысының бұрышында орналасқан екі қабатты үйдің екінші қабатына қоныстандық. Аулада ұзын ағаш қора тұрған, онда тұрғындар отын мен ескі заттар ұстайтын. Қораның ар жағында орман ішінде тұрғындардың «Музруковтың дачасы» және «Курчатовтың дачасы»¹ деп атайтын екі ағаш коттежі тұрды. Барлығы да генерал Музруковты танысады, ал бұл Курчатов деген кім екенін бізге, балаларға ұқсап, ешкімнің керегі болмады. Екі дачаны да биік, ортақ ағаш қоршау алып жатты, ішінде күзетшілерге арнап үйшік бар. Мен Музруковтың үйіне Колкаға, генералдың ұлына келуімше бірнеше мәрте қонаққа бардым. Есте қалғаны — үлкен люстралар және кіреберістің ең қастерлі орнында тұрған, шамамен он килограмм салмағдағы ауыр танктің металл моделі. Әкем айтатын: генерал «сороковка» кезеңінде Уралмашқа басшылық жасаған². Бөлшектері өте ұсақ, жануардың көзін қызықтырған модель еді.

А.Д. Сахаров пен И.В. Курчатов

Ал Школьная көшесімен әрі қарай, «ит институтының» жанынан өтсең, моншаға шығасың. Ал маған монша — денені жуатын жер емес, жалаңаш жігіттердің түпнұсқа татуировкасы мен ауыр жараларын тамашалайтын орын еді. Моншадан соң әкем асықпай бір кружка бочкалы сыраны ішіп, ақ көбік жапырағын үрлеп, екі кило жержаңғақ алатын. Ана бұл жержаңғақты пеште қуырды, ыстық күйінде ерекше дәмді болатын. «Ит институты» дегеніміз үлкен қоршалған аумақ, көлемі футбол алаңының жартысымен шамалас, бұталы ағаштар мен бірнеше барактарды, екі қабатты сансыз ит будкаларын және үздіксіз үрлеуді қамтыды. Енді түсіндім бұл институттың не болғанын және не үшін соншама ит тәрбиелегенін.

Қырықовканың жаңа да, ескі де аудандары

Үй кірпіштен, орталық жылытуы бар және отын пешімен ас пісіруге болатын. Асүйдің терезелері аулаға, қораға қарады, сондықтан анам біздің балалардың аулалық қаскүнемдіктеріне жиі көз жүгіртетін. Қасымызда қыңқылды қоңыр Кипка Гордон тұрды. Асар кезінде оны міндетті түрде «гондон» деп мазақ қылатынбыз. Ол биік, қыңыр, бізден үлкен әрі аула басшысы болатын.

Сталин даңғылы көл жағасынан салына бастаған. Біздің үйіміздің жанында, жаңадан ағаш бағандары бар тікенек сыммен қоршалған, шамамен елуге елу метрге жуық жер болды; бұрыштарында баспалдақ орнатылған мұнаралар тұрды. Екінші күні-ақ тұтқындар әкелініп, іргетас қазып қазық орнатылатын. Кешке қарай оларды «зык» деп алып кететін, күзет те кететін, қалса, құрылыс бізге қалатын. Неге екені белгісіз, бірақ тұтқындарды біз «зек» емес, «зык» дейтінбіз. Кешке қарай, «зык» кеткен соң, қазірдің өзінде аяқталуға жақын үйді аралау өте қызықты болатын. Бірде-біреу жерден шығатын түтін үшін арнасыз құбырларды орнатып жатқандай көрінетін. Сол кезде мен түтіннің зигзаг пен тоннельдермен жүруін ойлап көретінмін. Қорғаныс мұнарасындағы солдаттармен дос болдым. Олар бізді ішіне қуырып кіргізетін. Бос уақытында солдаттар бірдеңе жасаумен айналысатын. Бірі маған перекладинада жүруге дайындалған дене шынықтырушының кішкентай макетін сыйлады. Ана тұтқындарға тамақ беретін, бізбен Валя сым арқылы көбіне нан мен шұжық тарататынбыз. Бір күні зекерлер бізге үстелше ас үйге лайық екі алюминийлік ас қасық берді, үстінде шыны не жарты асыл тастармен қашалған біздің есімдеріміз болған. Мұражайлық дүниелер еді. Қоныс аударуларда олар қайда жоғалса керек.

Қаланың басты көше жолы — Сталин даңғылы. Қазіргіше бұл жолды бульвар деп атауға болар еді. Кең бульвар — әсемделген, қуатты қарағайлы тайга жолағы болатын, Каслий құюының нәзік торларымен қоршалған. Көше қиылысында алып сопақша домалақ айнадар тұрған, бәлкім қауіпсіз қозғалыс үшін. Бұл барлығы да елуінші жылдары! Бір күні қала үстінен күшті дауыл өтті де, кейбір ағаштар жолдың қасына көлденең түсіп, барлық қозғалысты тоқтатты. Бізге балаларға бұл нағыз еркіндік пен ойын болды.

Ал бұл проспект үлкен көлдің әдемі жағалауынан басталды. Көлдің атын есімде сақтай алмаймын,³ бірақ сол көлдегі пионер лагеріміздің атауын — «Акакуль» — анық білемін. Мен жиі «әдемі» деп айтамын, бірақ шын мәнінде «өте әдемі» деу дұрысырақ болар еді. Тек «сороковка» ғана емес, Министрлік орташа машина жасауға жататын қалаларының бәрі де елдің ең жақсы архитекторлары жобалағандай еді. Олар тұтқындардың сүйегі мен азабының үстіне салынғаны — зұлым шындық, бірақ бұл мүлдем бөлек әрі ауыррақ мәселелер. Қала құрылысы туралы әңгімені қорытсам: осындай таза, ыңғайлы, сымбатты қаланы көруге келмеген адам сенбей қалуы мүмкін.⁴

Мен бірінші сыныпқа № 1 мектепке бардым, ал төртінші сыныптан бастап маған скрипка пәні бойынша музыкалық мектепке өтінді. Валяны да музыкалық арқанға қосты, фортепиано сатып алынды, бірақ ол бір кезде сабақтан қашып кетті, бәлкім бұл оның мектептегі үздік оқушы деген мәртебесін төмендетті немесе уақыт өте келе бұл іс-түсінікті болды. Менің бірінші кәсіби пән мұғалімімнің фамилиясы Векслер еді. Ол Фин соғысына қатысып, аяқ саусақтарының біразын жоғалтқан. Ашық көріне алмайтын қысқарып тозған аяқ киім кигенін көрдім; естен кетпейді, олардың үстінде сызаттар мен тозған ізі бар еді. Орташа бойлы, қасқалдақтап жатқан картоп секілді жан-жақтан жалпақ мұрны бар. Әдетте қарапайым, сәнсіз костюм киді; жалақысы жоғары емес-ау деп сезілетін. Әрдайым лацканына Бауырсақ Қызыл Ту ордені ілулі болатын. Қала драмтеатр оркестрінде ойнайтынын білетінбіз. Өте мейірімді ағай болатын.

Ал жалпы білім мектебінде сынып жетекшіміз Рема Александровна тек өте ашық қызыл-қоңыр реңкпен әшекейленіп, ұнтақталған, жоғары көтерілген қара шашымен емес, сонымен қатар бізге орыс тілін неғұрлым мұқият оқуға тиіспіз деп іргелі айтқаны үшін есте қалды: ол өте тез халықаралық басты тілге айналады. «Міне солай, әрі жоқ кем» дегендей! Осылайша, сол мектеп, оның беделі біз сияқты кішкентайларға тарихтағы ерекше рөл сезімін, өзіндік оқшаулануға бейімделуді, өзгеше идеологияға төзбеушілікті сіңірді. Сол жерде партия өз жұмысын жасады. Қазіргі қиындықтарымыздан байқағанымыздай, бұл халықтың санасына мықтап сіңіп кеткен.

Мен бірінші сыныптан бастап қабырға газеттері мен осындай көрнекі агитация жасадым (10-шы сыныпқа дейін). Мұздатылғандар мен сабақтан қашқандарға, ішінде өзіме арнап та, карикатуралар сызып жүрдім.

Марка жинауға кірістім. Кейбір тамаша маркалар есімде қалды. Керемет сериясы — солтүстікті бағындырған ұшқыштар, сонымен қатар астананың сәулет жобалары бейнеленген маркалар. Көптеген маркаларда неэп заманындағы жаңа бағаның диагональмен қайта басылған нұсқалары бар еді. Әсіресе Поволжьдегі аштық сериясы жадымда. Орташа марканың жаңа бағасы, қайта басылған кезде, 100 000-нан 1000 000 рубльге дейін ауысты. Ал Туваның маркалары! Әрбір өнер репродукциясы! Филателияны мен ең маңызды, лайықты әрі дамытады деп санаған хобби санаймын, өкінішке қарай, мен үшін материалдық жағынан мүлдем қол жетімді болмады. Солтүстікте, Плесецкеде, бірнеше жыл жинаушы болуға тырыстым, бірақ болмай шықты.

Белсенді түрде, әрі құпия жолмен, порох пен «жарылғыш ісін» зерттедім. Әкемнің порохы көп болды, түтінді де, түтінсіз де. Бір кездері КБС типтес батареяның мырықшалы балқыған шөлін түтінді порохпен толтырып, мынадай сәтсіз жарылыс жасап алдым. Ондай жарылыс сол күндері аңғарды, сол үшін менің сол көзімнің сол жағы қатты күйіп кетті. Бүгін ашық аспанда сол көзіммен жіпше сияқты, түйіршікті ізі бар нәрселерді көремін. Егер порох жайлы сөз басталса, жаңа қалалық «Химик» стадионының ашылуын да айтып өтейін.

Трибуналар лықсып кеткендей толы, марштар мен жігерлендіруші әндер гүрілдеп тұр. Алғыс ретінде керемет номер әзірленген. Өрістің ортасына батыл солдаттар, қызыл жейделілер, біздің күзетіміз шықты да, үш қатармен штик орнатылған мылтықтармен өте үйлесімді, толық синхронды жаттығу жасап жатты. Халық оны қол соғып қуаттады. Тренинг өте жақсы. Соңғы қорыта тұру кезінде, олар бір мезгілде жүздеген мылтықтан бірдей оқ атты. Үш желіли винтовкалардың жарылысы сонша күшті еді, жұрт бірден шошып «А» не «Ой» деп айтып, кейін бірден даусын көтеріп қалды.

Тағы да порох жайында. Біз бүкіл сынып болып балалар спектаклінің премьеріне бардық, «Цветик-семицветик» сахналанды. Сиқырлы жігіттің ғажайыпқа айналған сұлу қызға деген үстем махаббатының шығу тегі есімде жоқ. Ересектеки кісі аю терісіне киініп, қорқынышты арықтағандай рөлімен айқайласа да, мән-мағынасын анық айтып тұратын. Кульминациясында қыз үлкен қызыл гүлді сермеп, қандай да бір сиқырлы сөздерді айтып тұрды. Ол тек қолын ғана емес, нақты траекториямен қозғалтты, гүлді үлкен шеңберге айналдырып. Ақыры, қыз «айналу» жайлы монологын аяқтап, жерге қарай гүлін түсірген сәтте залда жарық өшіп, әлсіз қозғалыс дыбысы естіліп, өте ашық жарылыс жарқыл берді. Сол мезетте жарық қайта жанғанда таңырқап қалған көрермендер түтінге мүңкіген бақытты қызды және жан-жағында сондай үрке шошыған ханзаданы көрді. Ол сиқырды шешті. Жарқыраған үлкен сфералы сұр бұлт пайда болды. Кейін серіктес серпіліспен тұншығып, «күкірт» иісі шыға бастады. Үйге осы отшашуды айтып келгенімде әкем бұл өнерліктердің түтінді порохты өзі беріп, зарядты дұрыс есептемегендерін мойындады.

Бірінші сыныптан кейін жазда міндетті түрде «Акакуль» лагеріне жіберетін. Кейде екі ауысым қатар жүретін, яғни шамамен бір жарым айдай. Пионер лагерінде балық аулауға әуестендім. Ауа желігін қарапайым қара жіптермен қолданатынбыз. Балталап пен ақ нанмен аулайтынбыз. Уральдік көлдерде көп жие қарашығы бар. Көлде біз оларды қолмен сансыз санап, шелек пен жапсырмалардағы (шайханалық) ыдыстарға жинап ас үйге тапсырдық. Смена біткен соң үлкен от жағылатын. Әлі күнге дейін лагерь динамиктерінен шыққан әнді есімде сақтаймын: «Эх, жол-дорожка, майдандық, бізге қандай бомбалау да қорқынышты емес…».

Бірде біз бір су айдынына барғанбыз, жағасында үлкен қызыл тақтайшалармен балық пен бақа аулауға қатаң тыйым салған жазулар ілулі еді. Сол көлде не өзенде бақалардың мөлшері әдеттегіден екі есе немесе үш есе үлкен болып көрінді. Олар өте баяу жорғалады, сауытында мүк өсіп кететін. Мүмкін бұл қазір өте аты шыққан Иртяш не Карачай⁵ көлі болуы керек, ол кезде ЖРО — орташа және жоғары радиоактивті сұйық қалдықтар төгілетін жерге айналған. Әкем кейін айтып берді: сол көлде жыл бойы кез келген аңға оқ жаудырған аңшылар тобы болды.

Этажымыздың көршілері Иевлевтар болатын, екі балалары, Валямен бір жасымыздағы Галька мен Вовкамен, біз тығыз дос болып өсіп кеткенбіз.

Вова Иевлевпен

Борис Дмитриевич «сороковка» охраналық полкінің штаб бастығы болып қызмет атқарып, әкем сияқты аңшы да, балықшы да еді. Кейде біз отбасы болып патрульдік әскери катермен «Сокол» аралына балық аулауға шығатынбыз. Катер кішкентай болса да, мұрнынан пулеметпен жабдықталған. Арал мен осы үлкен көлдің көп бөлігіндегі жағалауы ірі тастарға толы болып, бұта мен ағаштар жайылған. Бірақ аралдың барлық жағынан бірден тереңдіктер басталып, ірі балықтар, көбіне, салмағы килограммға жететін ақсулары көп болатын.

Аралдың бір жартасында шағын грот болды, одан үңгір балықтандыру үшін су астына шегінетіндей еді. Осы гротқа алдында, су бетінен шығып тұрған, шамамен екіге үш метрдей платформасы бар алып тасты блок тұрды. Әдетте мен бір жолмен — бірдеңе білу үшін суда жүзіп — сол платформасына шығатынмын, әкем тастың үстінен қолыма ілмектің ұшына байланған бірнеше құрттан тұратын ілгек беретін, мен оны қолыммен жамылғы сияқты гротқа қашыққа лақтыра беретінмін. Тақта аздап еңіс болып үңгірге қарай жалғасты. Үңгірдің ішінен менің назарымнан тыс өте баяу, салтанатты түрде екі не үш үлкен балық шығып, бірі тұмсығымен жемді ішіне тартып алатын. Мен белгі беріп, адам мен балықтың қысқа тартысын бақылайтынмын. Шын мәнінде күрес көп болмады, өйткені «үстел» тереңдігі жиырмадан отыз сантиметрден аспайтын.

Қысқы балық аулауда мұхиттағы мұздың қалыңдығы ерекше есімде қалды. Сол кезде әлі шнек түріндегі мұз бұрғылары болмаған, тесікті тек кісенмен қашайтын. Терең тесіктегі үзіліп шыққан мұзды шығару үшін әкем мұзға жатып жүретін.

Қазір Қырықовкада тесікті бұрғылау әлдеқайда жеңіл.

53 жылдың наурыз айы. Қалада қайғы күні. Ешбір жерде күлімдеу емес, тек жоқтау әуені естіліп тұрды. Бізге музыкалық сағатта да әркім бірбіреу көңілсіз әуен орындауға бұйрық берілді. Маған Шуберттің «Бірінші жұтылу» дегенін ысқырып ойнау бұйырды.

Келесі тарау >>

Түсіндірмелер

1. Игорь Васильевич Курчатов (30 желтоқсан 1902 (12 қаңтар 1903, Симский Зауыт, Уфимская губерния — 7 ақпан 1960, Мәскеу) — кеңестік физик, кеңестік атом бомбасының «әкесі». Атом энергиясы институтының негізін қалаушы әрі алғашқы директоры 1943 жылдан 1960 жылға дейін болды, КСРО-дағы атом мәселесінің бас ғылыми жетекшісі, ядролық энергияны бейбіт мақсатта пайдаланудың негізін қалаушылардың бірі. КСРО Ғылым академигі (1943).

   ↩

2. Б. Г. Музруков, Уралмаш зауытының директоры ( 9.11. 1939 – 3.12.1947гг.)

   ↩

3. Иртяш көлі.

   ↩

4. 1957. 29 қыркүйек. «Кыштым» ядерлік апаты. «Маяк» химия комбинатында (Челябинск-40) жоғары белсенді қалдықтары бар ыдыстың жылулық жарылысы, шамамен 20 миллион кюриден артық белсенділікте радиоактивтілікті босатты. Одан кейін пайда болған шығыс-уральдық радиоактивті із комбинаттан шығысқа қарай 1000 километрге созылды. Ластанған территория радионуклидтермен шамамен 20 мың шаршы километр аумақты, 217 қоныстанған елді мекенді және онда 270 мың адамды қамтыды. Бұл барлық тұрғындар рұқсат етілген жылдық шектен артық сәулеленуге ұшырады. Тек 10 мыңнан асатын халық ең «лас» учаскелерден ғана жер аударылды.

   ↩

5. 1967г. Ұзаққа созылған қуаңшылық кезінде Карачай көліінің су деңгейі төмендеп, «Маяк» комбинатының радиохимиялық зауытынан орташа әрі жоғары радиоактивті сұйық қалдықтар ағылып тасталған бұл өзендік-шығу тетігінің суы ашылып қалды. Осыдан кейін соққан дауыл ластанған радиоактивті илларды аспанға көтеріп, оларды едәуір қашықтыққа жеткізді. Қорытындысында табиғатты ластану 1,8 мың шаршы км аумақты қамтыды. Радиоактивті аэрозолдердің желдік тасымалдануы 1972 г. тағы қайталанды.

   ↩