Полярные Зори

81-ші жылдың күзінде бізге әкеміз келеді де, екеуіміз оның Челябинск-40-тағы ескі досының шақыруымен аң аулап, балық аулау үшін Кольский полуостровқа жол тартамыз. Лена жолға бізге алдыңғы күні атып алған екі үйректі дайындап қойды, ал вагонымызда станциямызға дейін әкем екеуіміз бен екі жолсерік қана сән-салтанатпен сапар шектік. ст. Плесецкаядан біздің дерлік меридиандық теміржолымызбен Архангельск бағытына қарай ст. Обозерскаяға дейін жүреміз. Одан әрі солға, Онежская шығанағы мен Белое море бағытына бұрыламыз. Малошуйка, Маленга, Вирма. Беломорск қаласында біздің жолымыз бен Ленинград - Мурманск жолы түйіседі. Кемь, Воньга және басқа да көркем жартылай стансалардан өтеміз. Вагон терезесінен анда-санда теңіз айдыны мен ғажайып жағалау көрінеді. Оның үстіне, сол жақтағы тас үйінділеріне, жартастар мен қыраттарға көз тоймайды. Орман да орман — күзгі ашық бояуға енген. Жол бойындағы телефон-телеграф желісінің бағандары жерге қазылып орнатылмаған, ірі домалақ тастардан үйілген төмпешіктермен қоршалған. Кез келген жартылай стансада түс те, жаныңды тынықтыр. Эх, мемлекет қарауындағы өмір-ай. Жарты жылдай қаңғыбас саяхатшы болып өмір сүрсем ғой, Кольский полуостровқа біржола орнығар едім. «Полярные Зори» станциясында, бұрынғы «Зашеек» станциясында, бізді Михаил Степанович Дорохов қарсы алды. «Сороковкада» ол техникумды енді ғана бітірген жас маман еді, курстас жігіттер тобымен алғашқы кеңестік атом бомбасын жасау жөніндегі аса мәртебелі жұмысқа жіберілген. Жұмыс қауіпсіздік техникасын саналы түрде елемей, күндіз-түні ессіз қарқынмен жүрді. Жеке дозиметрлер болды, бақылау журналдары жүргізілді, бірақ Михаил Степановичтің айтуынша, бәрі дозиметрлерін шкафтар мен үстелдерге тастай салған. Оның тобында ерлер мен әйелдерден құралған 22 қызметкер болды. Құпиялылықтың күшейтілген тәртібі бойынша олар нысанның жанына қоныстандырылды.

Екінші бұйымды жасай бастағанда, халық біртіндеп қырыла бастады. Бүкіл топты «жарыстан» шығарып алып, емдей бастады. 22 адамның ішінен бір әйел мен Михаил Степанович қана тірі қалды. Оның жұлын сұйықтығын шамамен 150 литр сорғызып өткізді. Ол Мәскеуде, ул. Говорова 6-дағы клиникада (бұл клиника Чернобыль апатын бастан өткергендерді қабылдайтын) шамамен екі жыл жатып шықты. Сол жерге профилактика үшін жыл сайын барып тұрады. Ядролық жарыс жағдайындағы «санитарияны», өз денсаулығына немқұрайды қарауды әкемнің кәдімгі күнделікті өндірістік эпизод туралы әңгімесі айқын көрсетеді. Өте «лас» тазарту кезеңдерінің біріндегі корпустардың бірінде сорғының әлдебір сальнигі ағып кетті. «Лас» сыртқа ұшып шықпасын деп, корпус қалың қабырғаларымен герметикаланған. Қыс, қақаған суық. Қабырғадағы шағын ойықтың жанында қолында секундомері бар ақ халатты дәрігер мақта күпәйкенің үстінен киімін киіп алып «билеп» тұр, ал жеңіл киінген жас жігіт иығына пальто іле салған. Ойықтан дәл сондай бір жігіт шығып, тоқтамастан көрші баракқа қарай жүгіріп бара жатып: «екі гайка бар, бұрап алдым!» — деп айқайлайды. Дәрігердің қасында тұрған жігіт пальтосын шешіп, ойыққа кіріп кетеді. 15 секундтан кейін ол да сыртқа атып шығып, душқа жүгіріп барып, шоколад алып, жұмыс күні осымен аяқталады. Скафандр да, противогаз да, ауыстырып киетін аяқ киімі бар басқа респираторлар да жоқ.

Михаил Степановичтің ағасы зейнетке шығардан сәл бұрынға дейін манипуляторларда жұмыс істеді. Әрине, радиоактивті заттармен бірге. Жұмысқа қандай киіммен келсе, ауысымын солай өткізіп, үйіне де сол киіммен қайтатынын айтатын. «Сороковкада» алғашқы жылдары осылай жұмыс істеді. Михаил Степанович бізге «Химик» спорт қоғамының мүшелік билетін көрсетті. Фотосуреттен Георгий Димитровтікіндей немесе марксист Зиновьевтікіндей, орасан қара шашы бар жігіт қарап тұр. Ал билетті ұстап тұрған адамның басы мүлде тақыр. Оған Ленин орденін және мүгедектіктің 2-тобын берді. Ал онымен еш жерге жұмысқа алмайды. Ол ұзақ уақыт жоқшылық көрді, бірақ әйтеуір екінші топты үшінші топқа ауыстырып, ақыры Кольской АЭС-ке жұмысқа орналасты. Жалақысы жақсы, аңшылық пен балық аулауға арналған тамаша алқаптар бар. Тек денсаулығы жұтаңдау. Дауысы ғана сақталған, дикциясы Левитанның дикциясынан кем емес.

Әкем Михаил Степановичпен бірге.

Ал ол бізді өзінің «Амур-М» катерін суға түсіруіне байланысты шақырған еді. Бүкіл түбектегі осы үлгідегі бірінші катер. Оны оған Ленинградтан жеткізіпті.

Вокзалда кездескенімізге қайта оралып, оның Айна деген иті туралы айтып бергім келеді. «Жигулиге» отырып, артқы орындыққа жайғастық. Алдыңғы жақта жолаушы қалпында, алдыңғы аяғын торпедаға тіреп, алып овчарка отыр. Бізге мүлде назар аудармайды. Сөйтсек, бұл овчарка емес, әлдебір лайка екен. Михаил Степанович кинологтар курсын бітірген, бұл лайка оған аю алуға көмектеседі. Атомшылар қалашығына қарай жүрдік. Жүргізушінің орындығының арқалығынан бір-ақ рет ұстай бергенім сол еді, жас тістерін ақситып, ырылдағанын көрдім. Степаныч бір дүкеннің жанына тоқтады да, үшеуіміз көлікте қалдық. Біз және лайка.

Отырып алып, жоспар құрып жатырмыз. Даусымызды сәл көтерсек болды, бізге алып ауыз бұрылып, ақырын ғана «РРРРРРР» дейді. Сөйтіп, иесі келгенше тына қалдық. Бір ауыз сөз айтпастан, осылай отыра бердік.

Келесі күні гаражға бардық. Бұл гараж емес, сарай екен. Бір қабырғасының бойында стапельде көрікті катер тұр, ал қарсы қабырғаға үш «Жигули» сыйып кететін кең зал. Қабырғалары салат түсті бояумен сырланған, бүйірлік шамдар екі метр сайын дерлік орнатылған. Қалашықта электр жарығы тегін. Жылыту жүйесінің құбырлары периметр бойымен тартылған. Бұл АЭС қызметкерлеріне арналған кәдімгі гараж-эллинг. Автокран мен трейлердің көмегімен катерді жеткізіп, суға түсірдік те, кідірместен сынақ жүргізе бастадық. «Амурға» түрлендірілген мәскеулік қозғалтқыш орнатылған, брезентпен жабылған кең каютасында ыңғайлы жұмсақ орындықтар бар. Қысқа сапарға қажеттінің бәрі дайын еді. Қараңғы түсті, қара аспанда жұлдыздар мен әсем солтүстік шұғыласы пайда болды. Мұндайды плесецк өңірлерінен көрмейсің! Әлдебір сиқыршы фломастермен бұлтсыз қара аспанға, жұлдыздардың дәл үстіне, әртүрлі ирек сызықтарды тез әрі жұмсақ жүргізе бастағандай. Оның бәрі қара суда да шағылысып тұр. Кейін ауа райы өзгере бастады. Шығанақтың бетін тұман басты. Тұмсық прожекторын жақтық та, жағалауды біржола жоғалтып алдық. Бәрі сүттей ақ, тіпті дыбыстар да басқаша естілгендей болды, немесе бізге солай көрінді. Аз газбен біраз уақыт соқыр күйде сенделдік. Өте жайсыз екен. Зәкірге тұрып, таң атқанын күтіп, тұрақ орнымызға қайттық.

Келесі күн байыпты сапарға дайындыққа және қару-жарақ коллекциясын қарауға кетті. Коллекцияда әртүрлі жүйедегі аңшылық мылтықтардан басқа ППШ автоматы мен Шмайсер де бар. Коллекция заңды. Ал сенде қандай ойық ұңғылы қару бар? — деп сұрады МС. Жауабыма түсініксіз ғана: «ойланайық» деген сөз айтылды.

Келесі күні таңертең бесеу болып, яғни Айнамен бірге, таныс егерьдің «Казанкасына» отырдық та, «Ветерок-8»-бен Имандра шығанақтарының арасымен үш сағаттай жүрдік. Дәлірек айтқанда, көлдер жүйесімен жүздік. Ал шығанақ сияқты анық көрінетін жерлері лахта деп аталады. Су, су және жергіліктіше айтқанда, гривалар деп аталатын тік, ну өскен жағалар. Ақыры әлдебір гриваға тіреліп, түсіру жұмысы басталды. Зат пен азық-түлік өте көп екен. Қару-жарақтан тек менің қосауыз мылтығым мен бесатар МЦ21-12 автоматым бар. Егерь гриваның арғы жағында орналасқан күркесін қалай табу керегін түсіндірді. Оның екі желісі екі аптадан бері қай жерде тұрғанын айтып, оларды алып, жуып беруді өтінді. Ол үшін бір қап кір жуғыш ұнтақ беріп, бізге бір аптадан кейін қайтып келуге уәде етті.

Егерьдің қайығының жанында. Имандра шығанағы.

Онымен бірге қайықтың жанында жолға деп үлкен бір бөтелке «Гамзыны» бөліп ішіп, соңынан қол бұлғап қала бердік. Байсалды да сенімді еркек екен.

Заттарымызды күркеге әрең жеткіздік. Гриваның үстінен көз алдымызға қандай керемет көрініс ашылды десеңші! Жертөле үйдің жартысы еңістің ішіне бір қабырғасымен кіріктірілген, судан отыз метрден аспайды. Матрацтары бар жақсы нарлар, барлық ыдыс-аяқ, орасан қазан, тіпті жаңа үрлемелі қайық та бар екен. Ештеңені жайғастырудың қажеті жоқ. Айналаны қарап, кешкі ас іштік те, ұйықтадық. Таңертең терезеден жарық түсіп тұрғанда, Айна аулаға шыққысы келді. Сол сәтте-ақ, есіктің дәл жанында дерлік, үре бастады. МС маған: «Мылтықты ал, онда бірдеңе бар», — деді. Сыртқа шықсам, күркеден жиырма қадам жерде, қарағайдың ұшар басында құр отырған саңырау құр шулаған итті бақылап отыр. Мен кідірместен оны атып түсірдім, бірақ ол жерге жетпей, бұтақтарға тұрып қалды. Әкелеріміз сыртқа шығып, мені құттықтады. Ал ит керек болды. Шатырдан шағын саты тауып, ағашқа өрмелеп шығып, олжаны таяқпен төмен қағып түсірдім.

Таңғы ас үстінде осы тұқымды лайкалардың орман құстарына дәл осылай жұмыс істейтінін білдік. Жақсы ит аңшының әрекетін бақылап, құсқа құмарлықпен ұмтылмай, оны үздіксіз алаңдатып тұруы керек. Ауа райы тамаша еді, сондықтан бәріміз бірге асықпай, былайша айтқанда, танысу серуеніне шықтық. Грива аласа қарағайлармен біркелкі дерлік көмкерілген. Жапырақты ағаштар көп емес. Аяқ астында ақ мүк пен қара түсті ірі жидектер жатыр — аюлардың сүйікті асы. Бұл орманды тайга деп мүлде айта алмайсың: тым таза, ауасы кең, саябаққа көбірек ұқсайды. Леммингтер өте жиі кездеседі. Бұл — ерекше батылдығымен көзге түсетін біршама ірі тышқан. Мен інінің үстінде тұрмын, іннен тісті кішкентай мақұлық жартылай атып шығып, қайта шегінеді. Сол кезде ол тоқтаусыз шиқылдап, ысылдап, етігімді тістеуге ұмтылады. Үйін қорғап жатыр. Таңғаларлық батылдық.

Үшеуіміз бірге жүріп, әңгімелесіп келеміз. Иығымда автомат. Оң жақтан да, сол жақтан да 50-70 метр қашықтықта жирен Айна анда-санда жылт етіп көрінеді. Жүздеген метр де жүрмей жатып, алда иттің үргені естілді. «Тиін болса, ат», — деген өсиетпен ілгеріледім. Ит жас, үйрету керек. Айнаны көрдім, ең қызығы — оның мені шынында да бақылап жүргенін байқадым. Сирек үреді, тұмсығы 45 градусқа көтерілген, сондықтан құрды қиналмай таптым. Ағаштарды тасалап, асықпай, дәл атуға болатын қашықтыққа жақындадым. Ал ит орнын өзгертпестен, маған қарап, бұрынғыдан сәл жиірек үре берді… Құр жерде жатыр, ал ит жөн-жосық үшін оның мойнын аздап тістеледі. Ақылды ит! Құрды таяққа байлап, олжаны иығымызға салып, базаға алып қайттық. Мұндай итпен негізгі мәселе — олжаны алып шығу және сақтап қалу екен. Менің әкем, кәрі аңшы, кешке оңаша қалып, мұндай аңшылықтың оған мүлде ұнамайтынын айтты. Өлтіруге ұқсайды. Бірақ азық-түлік жағынан қиындық болмайды. Ал біз желілерді әлі қараған жоқпыз.

Қайықты үрлеп, шығанақтың арғы бетіне өттік. Жағалары мен түбі тасты. Бағдар тауып, мысықпен тралдадық. Бар екен, ілінді, көтеріп жатырмыз. Бірақ бұл не болғаны? Кенет су бетіне кемпірқосақ түсті майлы дақтар қалқып шыға бастады да, мұрнымыз жағымсыз иісті сезді. Желіні көтерсек, ол әртүрлі балғындықтағы балыққа толып қалыпты. Кейбір балықтар қақ айырылып жатыр. Алып налимдер, шортандар мен голецтер. Сасық иіс. Сілкіп тазалап, екі желіні жинап алып, оларды жууға жүздік.

Бір күннен кейін бір желі құрдық та, кейін аулаған балықпен қалай күресерімізді білмей қалдық.

Дәл белгіленген сағатта біздің егерь жүзіп келді, ақыры болжамда уәде етілген жаңбыр жауды да, жартылай су болып үйге жеттік.

Бұл шынында да ұмытылмас саяхат болды. Керемет адамға барып, пойызбен ғажайып көркем жерлерді араладық. Кез келген жартылай стансада түсіп, шатыр тігіп, солтүстік табиғатының сұлулығына рақаттан.

Әкемді пойызға отырғызып, өз қызметіме қайттым. Қар да жауып үлгеріпті. Сәлемдеме келгені туралы хабарлама алдым. Поштаға барып, бланкінің түбіртегін алып, оқыдым: «Спиннинг жіберіп жатырмын, жылтыр жемдерді кейін жіберемін. Дорохов». Ал пошташы әйел маған тар әрі ұзын фанера жәшік ұстатты. Алып кеттім. Ауыр, бес килограмдай бар. Бірден түсіндім, ана әңгіме есіме түсті. Белгісіз қаруды қала ішінде алып жүрудің өзі қорқынышты екен. Орамын аштым. Құдай-ай, бұл Токаревтің өздігінен оқталатын винтовкасы ғой. Рас, оқжатарсыз, бірақ өзінің барлық сұсты ажарымен тұр. Мосиннің үшсызықты винтовкасының патронымен біріздендірілген қуатты патронға арналған. Шамамен бір аптадан кейін «жылтыр жемдер» келді.

Істейтін амал қалмады, оптикалық көздеуішті орнатып, Медвежьих Гор маңындағы карьерге апарып, пристрелка жасадым. Атыс дыбысы автоматтікінен екі-үш есе қуатты. Бүкіл полигон көруге жүгіріп шығатындай көрінді. Бірақ бұл зеңбірекпен ештеңе ату маған бұйырмады. Бұғылар, плесецк аңшылары айтатындай, керек «таяғың» қасыңда жоқ кезде қасақана аңшылықта кездеседі.

Олардың жаргонында «таяқ» дегені — ойық ұңғылы қару, винтовка.

Келесі тарау >>