Ангара бойындағы қала

Қысқасы, мектебіміздің алты дос жігіті шілденің аяғында Иркутскіге аттандық. Вагонда бір тәулікке жуық буланып жеткен соң, бірден Ангараға шомылуға жүгірдік. Бірақ жағымсыз тосын жағдайға тап болдық: өзіміздің Енисейге мүлде ұқсамайтын өзен суы мұздай екен. Тізеден әрі кіру мүмкін болмады.

Иркутск

Бізді әуежай жанындағы әдемі қайың тоғайына тігілген шатырлы лагерьге орналастырды. Емтиханға дайындаламыз, сыпырғыш ұстап қоғамдық жұмыстарға қатысамыз, ал менің басты ермегім — ұшақтардың ұшуы мен қонуын бақылау. Реактивті қозғалтқыштың мас қылатын гүрілі қандай! Ұшу-қону жолағына жүгіріп шығып, күйген резеңке іздері шимайлаған бетонды сипап көретінмін. Он адамдық әскери шатырларда тұрдық. Түнде Сергей екеуміз тұрып алып, тентектік жасайтынбыз: қорылдап жатқандардың мұрнына тіс пастасын сығып немесе тұтатылған папиросаны қыстырып қоятынбыз. Әлгі қорылдап жатып, түтін будақтатады. Біз мәзбіз.

Тамыздың аяғында емтихандар өтті, соңында 1 км кросс болды. Өзімді бабымдамын деп санап, алдыңғы қатарда келемін деген сеніммен сөре сызығынан зу ете түстім. Бірақ Марафоннан жеткен жаушыдай соңғы деміммен әрең жетіп, бұталардың арасына құлап, әбден қалжырағаннан құстым: бір ай бойы далалық асханашықтағы лимонад пен тәтті тоқаштан басқа ештеңе жемеппін. Жұрттың бәрі сарбаздар асханасына барып жүргенде, біз, шешелеріміз еркелеткен балалар, лимонадпен балды тәтті нан мен тоқаш жеп жүрдік. Ересек өмірдегі дербестік деген осы! Болашаққа үлкен сабақ болды.

ИВАТУ-дың орталық қақпасы

Училище екеумізді — Сергей Лёгков пен мені — қабылдады. Сергей қозғалтқыш пен планер мамандығына, ал мен ұшақтың электр жабдықтары мен аспаптары мамандығына түстім. Алдымен курсант үлесімен тамақтандырды. Аспаздардың «фирмалық» тағамдары палау мен құймақ екен: палауда шошқа етінің жұдырықтай кесектері, ал құймақ әдеттегіден үш есе қалың. Шашымызды тақырлап алып, моншаға түсірді, киім-кешек пен саптық етік берді. Әскери киімнің сиқыры бірден байқалды: біркелкі курсанттар тобының ішінен Сергейді әзер таныдым. Бірінші қыркүйекте сабақ басталды.

Курс роталарға бөлініп, бұрын юнкерлер училищесінің казармасы болған, бұрыштап салынған зәулім үш қабатты ғимаратқа орналасты¹. Менің екінші ротам екінші қабатта еді. Осындай тағы бірнеше ғимарат үлкен сап алаңын «П» әрпі тәрізді қоршап тұрды. Жақын маңда асхана, шаруашылық құрылыстары, қазандық және бақылау-өткізу бекеті болды. Офицерлер мен оқытушылар оқу корпустарына жақын, біздің казармадан шамамен бір шақырым жерде тұрды. Одан сәл әріде санитарлық бөлім мен қарауыл үйі орналасқан. Бәрін мамығы мол теректер жиектеген тас төселген жолдар жалғап жатты. Авиация тақырыбындағы түрлі-түсті көрнекі үгіт материалдары көп еді. Қоқыс жәшіктерінің бәрі шағын калибрлі авиабомбаларды кесіп жасаған. Офицерлер қалашығындағы балалар әткеншектері аспалы жанармай бактарынан жасалыпты: бала отыратын ойығы бар алюминий зымыран-торпедалар секілді. Барлық ғимарат пен жол аэродромға тақала салынған. Біздің бұрыштағы казарманың төбесінде ұшу-қону жолағының осьтік сызығын көрсететін қуатты қызыл шам жанатын; қонған не ұшып бара жатқан ұшақтар шығарылған немесе әлі жиналмаған шассиімен шатырға тиер-тиместей күркіреп өтетін. Алғашқы күндері солай көрінді. Қорыққан жоқпыз, бірақ қозғалтқыштардың гүрілі қатты әсер ететін. Түнде сирек, ал күндіз бұл «музыка» әр бес-он минут сайын естілетін. Уақыт өте басымды да көтермейтін болдым, үйреніп кеттім. Ұйқыма да кедергі келтірмеді.

Күн сайын сабақ пен қызмет бұлақтай өрлді.

Екінші рота, екінші взвод. Рота командирі майор Василевский (Қостя), взвод командирі капитан Сайфутдинов (Сайфут).

Костя саптық даярлықтың шебері, қатал да сәнқой еді, ал Сайфут біртүрлі жасқаншақ көрінетін. Батальон командирі — подполковник Борисов. Кінәлі курсанттың алдына тұрған Костя Василевский көзін бақырайтып, оның төбесінен аяғына дейін тоқтаусыз шолып шығатын да, төмен түскен кінәлі көзін әдейі ұзақ тесіп, өртеп жіберердей қарайтын. Сосын бетін жыртқыш кейіпке келтіріп, тістеніп тұрып ауаны шуылдата ішіне тартатын. Түгел өртеп жібергендей болатын. Сірә, бала кезінде оған әкесі не үлкен бастықтарының бірі осылай қараған шығар. Шерулерде саппен керемет, рақаттана, бар сәнімен жүріп, ротамызды бастап шығатын.

Алдымен бізге ұйқыға жатып, ұйқыдан тұрып сапқа тұруды үйретті. Нормативтері тиісінше 45 секунд және 1 минут 20 секунд. Күн сайын кешке он шақты рет қайталайтынбыз. «Ұйқыға!» деген пәрменді орындап, кереуеттер мен орындықтардың үстінен секіргенде аяқ-қолымызды қалай сындырмағанымызға таңғаламын.

Түн ортасында тұрып, одан әрі саналы түрде қызметке шығу маған мүлдем келмеді, мысалы ротада қарауылшы болып кезекшілік жасау. Мені оятып, киіндіріп жібереді, ал мен оянған бойда патрульдік не дежурный кеткен соң қайта төсекке құлап, бірден тәтті ұйқыға кетемін. Әдетте олар бұл дертімді біле, қатаң бұйрықпен де оятады — реактивті реакцияма дейін. Бір түн ішінде жойып жіберді.

7 қараша 1958 жылы әскери ант қабылдадық. Сол сәттен бастап менің жеке автоматым, екі қосалқы оқжатар салынған патрон сөмкем және жалпыәскери қорғаныш жиынтығымен бірге газтұмылдырығым болды. ОЗК — жалпыәскери қорғаныш жиынтығы: шұлық-бахил, қолғап және жамылғы-плащ салынған қап. Сабақ, атыс, саптық даярлық, қарауыл мен кезекшілік басталды.

Математика, физика, материалтану, сопромат және марксизм-ленинизм, не істемейтін болса да. Оны полковник Шагимарданов оқытты. Қуатты татар не башкир. Қанды ұрпақтың қатал өкілі. Елдің үстіндегі билікке, осы жылдары, сөйлегенге асығатын даңғыл сталиндік жалдамалы толғанып, бірден культті әшкерелегенімен, халықты кішкене жеңілдіктермен доғарып тұрған еді. Біраз қоралай жүріп, ұзақ талқыларға итеретін түсіндірулері көп болды.

Осы полковник-оқытушы қайтыс болған көсемдердің «қасиетті» жазбаларының мәні туралы орынсыз сұрақтарым үшін мені бірден нысанаға алды. Социализмнің бір сатыдан екіншісіне секірмелі түрде өтетіні туралы қағида маған бірден қонбады. Сталин мен Ленин барлық жетістік пен жеңістің көсемдері, дем берушілері әрі бағыттаушылары делінеді де, сол замандағы маркстік томдар тұлғаның рөлін жоққа шығарады — мұны да түсінбедім. Күмәнданатын курсанттың өзі күмәнді! Жалпы, мен оған ұнамадым-ау. Бүкіл курс бойы аяусыз қыспаққа алды. Ал осыдан бес жыл бұрын қолына түссем, не істер еді?

Жадта сақталған тағы бір қызық сәт бар: осындай марксизмді бастан-аяқ жаттап шығу. Ең алғашқы әріптерінен белгілі «Еңбекке Қосылу» тобының теоретиктерін бірден есте ұстау ұсынылды. Бес адам: Плеханов, Игнатов, Засулич, Дейч, Аксельрод.

Айына бір мәрте оқу дабылы төнді. Түнде, көбіне таң алдында, ең тәтті ұйқыны «Рота! Тревога!!» айқайы бөліп тастайды. Мен әдетте патрононоша болдым. Киініп, қаруыңды ұстап, барлық форманы киіп, штанинаға салып, жиырмакилограммалық патрон жәшігін иығыма іліп, екі қабатты жиыннан плацқа секіріп шығып, қаперсіз темекі түскен ротаға ілесу керек. Барлығы шу-шуылмен өтеді. Кең баспалдақтан қару-жараққа толған адамдар легі барлық қабаттан ақтарылады. Патрон жәшігін біреудің арқасына қақсаң, тек ұстап тұруға ғана тура келеді, ол тастап алмауын бақылайды, кейде айқайлайды. Бар-жоғы екі пролёт қиналады. Әр топта екі патрононоша, ал ұзақ кросс кезінде менімен әріптесім екі шүберекпен жәшікті іліп, бірге жүгіретінбіз.

Толық жастық курс сабағы өтті, соның ішінде жасырын оқ атқыш ағысы кезінде құлап отырып, жерден толық профильде ор қазу да болды — оқыған күзетшінің дабылымен және нұсқаушының айғайымен. Оны да өтті.

Саяси сабақтарда империалистік қоршаудың зымияндығы мен ашкөздігін айтып қорқытатын, әсерін плакаттағы Ильичтің дана сөздерімен күшейтетін. Мысалы: «Нығайту керек (нені екенін ұмыттым) — нағыз түрде!» Неге екені белгісіз, имек мұрынды етіп салынған сұрықсыз Сэм ағай мені Камчаткаға дейінгі барлық әскери қалашықта, қызметімнің 28 жылы бойы қорқытып, соңымнан қалмады. Саяси бюродағы алысты болжағыш, шын мәнінде билікке тоймайтын басшыларымыз бүкіл жер шарында социализм-коммунизмді үн-түнсіз орнатпақ болып, мұның бәріне ұнай қоймайтынын да сезді. Сондықтан Армияны ядролық қару міндетті түрде қолданылатын ірі қақтығыстарға даярлауға тырысты. Жарқын болашақтың атымен.

Бұл Жуковтан кейінгі жылдар еді. Ең маңызды пәндердің бірі ПАЗ-ПХЗ — атомға және химиялық қаруға қарсы қорғаныс болатын.

Арнайы аудиториядағы көрнекі құралдардың арасында химиялық және атом қаруының әр дәрежедегі зақымдау әсерін бейнелейтін қол басы мен адам басының муляждары салынған үлкен шыны жәшіктер тұрды. Көбінің көздері ағып кеткен. Тірідей көрінеді, бірақ тірі қалмасы анық. Атқа арналған противогаз бен химиялық қорғаныс әбзелдерін де қызыға қарайтынбыз. Толық атомға қарсы жабдықпен, жылытылған герметикалық костюмдермен МИГ-15 ұшағын ұзақ әрі мұқият жуып, залалсыздандырдық. Күн соңында әр етіктің ішінде жарты литрдей тер жиналатын. Противогазға дағдылану курсы басталды: күн сайын уақытты 15 минуттан қосып, тұмылдырық ішінде үзіліссіз 6 сағат отыруға дейін жеттік. Нағыз азап. Резеңке қысып, бет сүйегі қатты ауыратын. Барлық дәріс пен жүріс-тұрыс противогазбен өтті. Ұйықтап кеткендердің әйнегіне сілекеймен қағаз жапсыратынбыз: соқырлар секілді отырса да, әлденені ынтамен жазып жатқандай. Кейде ұйықтап отырғанның шлангын сәл қысып қоятынбыз. Оқытушы анда-санда жай ғана: «Ұйықтамағандар отырсын», — деп, артынша қатты дауыспен: «Ұйықтағандар — тұрыңдар!» — дейтін. Бөлімшенің жартысы атып тұратын. Күліп алып, бой жазатынбыз.

Курстың шарықтау шегі — газбен ыстау. Шатырда бөлімше «Газ!» командасымен противогаз киеді. Бізді ішке противогазды жиі кигеннен қызыл шырайлы болған шығар, көңілді әрі қалжыңбас майор кіргізеді. Ол иінтіректі сорғымен өртсөндіргішке ұқсас баллоннан хлорпикринді шуылдатып, шашырата бүркеді. Бұл оқу-жаттығуға арналған улағыш зат еді. Әуелі әр жерден, артынша бәріміз қосылып жөтеле бастадық. Біреу есікке қарай ұмтылды. Менің де аузыма бірден қышқыл дәм келіп, өкпем тоқтаусыз, барған сайын күшейген жөтелмен жауап берді. Алдыңғы қатарда болмасам да, қашуға асықтым. Әуелде шыдап отырамын деп ойлағанмын. Қайдағы! Дене «құтқар өзіңді!» деп айқайлады. Бәрімізді кері клапандарымыз жерге қаратты: тыныстауды жеңілдету үшін оларды бірнеше апта гимнастерканың қалтасында сақтап, шаң басқызыппыз. Мен сыртқа жүгіріп шыққанда, майорымызды қалың топ құлатып кетіп, ол жерде отырып алып жұртты тоқтатуға тырысып жатты. Ал норматив бойынша жай ғана белгілі уақыт отыру аз: «маска тесілді» және «шланг зақымданды» командаларымен противогазды шешіп-қайта кию, шлангты ажыратып, қорапты маскаға бұрап жалғау керек. Маска тесілсе, көзді жұмып, қораптың аузын ерінмен қапсыра ұстап, сол арқылы тыныстайсың. Клапаны нашар болса да шыдауға тырысқан жігіттерді көрдім: сыртқа шыққан бойда жерге құлап, төрттағандап ұзақ құсып, қинала жөтелді; сөйлей де алмады. Уланғаннан кейін біртіндеп ес жиды. Кейбірі жаттығуды толық орындағанша шатырға бірнеше рет кірді. Ал қалжыңбас майор риза: бізге өмір бойына сабақ беріп, «химиялық түтінді» бірден құрметтетіп қойды.

Күн тәртібі алғашқы күннен-ақ бозбалалардың жігерін сындырып, ойы мен тәнін әскер тәртібіне бейімдейтіндей құрылған еді. Командование ең тиянақты, бірақ міндетті түрде ең ақылды емес, негізінен бұрынғы сарбаздардың арасынан тағайындаған сержанттармен және ефрейторлармен қақтығыстар басталды. Олар жарғыдан әр бастықтың бағыныштысына шексіз билігі барын оқып алып, кіші сержант шеніндегі жас қолбасшы өзін шынымен де шексіз, даусыз билік иесімін деп ойлайтын. Адам табиғаты солай. Соның салдарынан кезекшіліктер үсті-үстіне жауды. Ал қарауылға түссем, маған ең алыс бекет тиетін.

№4 бекет (қолсұғылмайтын қор қоймасы) әлі күнге дейін егжей-тегжейлі есімде. Шамамен 30 × 30 метрлік, бір қабатты, бірақ өте биік шаршы ғимарат училищедегі басқа құрылыстар сияқты төңкеріске дейін күйдірілген сапалы қызыл кірпіштен салынған. Училищеге патша заманындағы юнкерлер мектебінің ғимараттары мұра болып қалған. Сыртындағы әр кірпіш жерден адам сенбес биіктікке дейін қарауылшылардың жазуы, суреті мен сүңгі іздеріне толы еді. Сірә, юнкерлер «туындыларын» биікке түсіру үшін аяқтарының астына жәшік қойған. Оның үстіне мосин винтовкаларының ұзын үш қырлы сүңгісі болған. Бекетке келгенде оқу залы бар сурет галереясына кіргендейсің. Есімде қалған ең бейкүнә айқайлар: «Жастық шинельде, бозбалалық белбеумен буылғанда, өмір мұңды» немесе «Махаббат — от: отын салмасаң, сөніп қалады». Ал мүсіндік композициялар ешбір цензурадан өтпес еді. Тұнып тұрған «Камасутра».

Қыста ұшақ тұрақтары жайсыз бекеттер саналатын. Иркутскіде қыс суық, ал аэродромда жел де бар. Қарауылшы өте жылы киінгенімен, тірі жан болған соң желден ық іздейді. Оған истребительдің алдыңғы шасси тірегі жиналатын қуысынан жақсы орын жоқ. Фюзеляждың тұмсық бөлігіндегі асты ашық бұл қуыстың ені шамамен жарты метр, ұзындығы бір жарым метр, биіктігі бір метрдей; ұшқаннан кейін алдыңғы шасси сонда жиналады. Әлгі қуысқа кіріп алып мызғып тұрады: жел тимейді, қызметі жүріп жатыр. Тек пимасы мен тонының етегі көрінеді. Ауысым келеді: түн, жаяу боран, ұшақ тұрақтары ұлан-ғайыр аумаққа шашылған. Бүкіл ауысым алдымен боқтана жүріп истребительдер тұрағына тартады — әлгі сұмды іздейміз! Неғұрлым ұзақ іздесек, ауысым арасында соғұрлым аз ұйықтаймыз. Қарауыл үйіне қайтып, автоматтың ерігенін де күту керек: аяздан ол лезде қырау басады, кейін қырау еріп су болады. Оны құрғатып сүртіп, содан кейін ғана майлайсың. Қарауыл циклі екі сағат бекетте тұрудан, бекеттен келген соң екі сағат сергек ауысымда болудан және екі сағат ұйқыдан тұрады. Ауысымның бекеттерге барып-қайтуы ұйқы есебінен. Ал бекет бірнешеу. Қай уақытта ұйықтайсың? Осылай бір тәулік өтеді.

МиГ-21

Уақыт өте келе менде бір өзгеріс байқалды: үнемі күтулермен жүруі тиіс күзетшіден тыныш әрі салмақты қызмет атқарушыға айналуы. Әрине, күндіз-ақ тіпті жамылып тексерілетін нашар көзделген посттарда, әр қашып кеткен бұта мен ұшақтың артында қауіптің жасырынғанын сезіме бөленген адам ғана болады. Күзет қызметі кез келген ауа-райында жалғасады. Жел мен жаңбырда күзетші екінші маңызды түнгі сезімін — есту қабілетін жоғалтады.

Саптың ауысымы кетіп, сіз жалғыз қаларсыз, ал жалғыз досыңыз автомат қана. Оны иығыңызға іліп, соның арқасында өзіңізге жайлы болады; ал егер мұнарада болмасаңыз, аумақты айнала жүресіз. Бір сәтке келгендей көлеңке мен күдікті сыбдырларды бағалап, біраз демалуға болады, УГ мен КС-ке қатысы жоқ нәрселерді ойлауға болады. Устав гарнизон күзетіне байланысты. Және сағатқа қарап, уақытты ұмытпаңыз да, ауысымға келетін сәтте дауысыңмен: «Тоқта! Кім келеді?» деп айқайлау керек.

Асхана кезекшілігінің «тамашасы» — картоп аршу! Әрине, тырнақша ішінде. Училище үлкен: тек курсанттардың өзі үш курста, әрқайсысында 150 адамнан бес рота. Оған қоса толып жатқан көмекші бөлімше бар. Бір түнде адам айтқысыз көп картоп аршу керек. Маған көлденең айналатын кедір-бұдыр тас орнатылған биік кір жуғыш машинаға ұқсайтын екі картоп аршығышты басқаруды сеніп тапсырды. Мен түйнектердің қабығын алғаш аршып, көздерін ойып тазалайтын жігіттерге жеткізетінмін. Үстімізден кезекші аспаз әйел қарайтын; ол міндетті түрде құлақ тесер дауыспен: «Көздері-і-і!» — деп айқайлай білетін. Даусы әлі күнге құлағымда. Осылай бізді бір секундқа да қалғытпайтын әрі маған картопты тым қатты аршытуға жол бермейтін. Шынымды айтсам, жігіттердің жұмысы азайсын деп түйнекті сәбіздей жіңішкерткенше аршығым келетін.

Одан да ауыр кезекшілік — қазандықта көмір жеткізіп, күл-қоқысты арбамен үйіндіге шығару. Бірнеше рет қатынаған соң демалуға 10 минуттай уақыт қалады. Сонда ауыр еңбектің мәңгі серігі — ұйқы — қанбаған ұйқыдан қалжыраған миға жайылған тәтті удың иісіндей не сені әп-сәтте бүркеп, берілуге, жанды қинаған тежегішті босатып, ұмытылуға шақыратын мамонттай алып, жүнді, жылы әрі жұмсақ мақұлықтай сезіледі. Айналада лапылдаған пештер мен кірпішпен қапталып, сыланып ағартылған қазандықтардың жылы бүйірлері тұр. Енді ғана ыңғайланып, тік тұрған қазанға сүйене бергеніңде, біреу бүйіріңнен түртеді: «Арбаңды айда, балам». Күл үйінділері мен сол арбаны жүргізетін тақтайлар да есімде. От жағушылар орамал таққан, мұрындары күйеден қарайған, таңғаларлықтай ірі әйелдер еді.

Бірде шошқа қорасына кезекшілікке түстім. Кешкісін, қарауыл мен кезекшіліктерді бөлгеннен кейін, баратын жерді және күректің қайда тұрғанын көрсетті. Таңғы төртте маған орасан болып көрінген кәдімгі колхоз шошқа қорасына кірдім. Иісіне үйренбей тыныс алу мүмкін емес. Іші дымқыл әрі ыстық. Қорылдаған дыбыс. Мен де бірден қорсылдап жібердім. Үлкені де, кішісі де белгі күтіп тұрғандай әп-сәтте орындарынан тұра қалды. Құрғырлар, өзімді шошытып жіберді. Ақшыл кірпікті шошқа көздерін маған қадап, не боларын біліп күтіп тұр. Жақын тор бос. Оны ашып, малды шақырасың, ал қырсықтарын былғанған қораны босатуға күрекпен түртесің. Табынның артынан есікті жапқан соң, қи үйінділерімен бетпе-бет жалғыз қаласың. Ура!

Бетімді сүрттім. Қайда бармасқа болмайды.

МТО — материалдық-техникалық қамтамасыз ету наряды әрдайым денеге ауыр тиетін. Оған, әдетте, бүкіл взвод қатысатын. Көмір, тақтай-бөрене, азық-түлік немесе жабдық тиелген вагон келсе, взводты сабақтан не ұйқыдан дереу тұрғызып, вокзалға апаратын. Жаңа, әлі құпия авиациялық техника тек түнде тасымалданды. Мысалы, Жуковскийде апатқа ұшырап, сәл мыжылған алғашқы ТУ-22-ні қайта тиеуге тура келді. Оны қолмен артып-түсіру өте қиын болатын.

Ту-22М3

Ұшақ қанаттарын пульман вагонынан арнайы арбаға түсірдік. Әбден титықтадық. Түні бойы таң атқанша жұмыс істесек те, сабаққа бардық. Училищеде бұл қасиетті ереже еді: ешқандай жеңілдік жоқ.

Ұйқы үнемі қанбайды, уақыт еш нәрсеге жетпейді. Оқу басталғаннан кейін небәрі екі апта өткенде мені баскетбол құрамасына алды. Содан бері үнемі жүгіріп жүрдім; оның үстіне бұйрық бойынша училище мен аэродром аумағында саптан тыс жүргенде де тек жүгіріп қозғалуға тиіс едік. Ұйықтау үшін әр бос минутты пайдаланып үйрендім. Тіпті саппен жүріп бара жатып та қалғып кететінмін. Есту қабілетін өшірмей, қайта өткірлей отырып ұйықтауды меңгердім. Жел мен жаңбыр болмаса, тып-тыныш түнде қоңыз-құмырсқаның жорғалағаны да естіледі екен. Құпия бөлмелерді күзететін бекетте — бас оқу корпусының жертөлесіндегі ұзындығы 150-200 метр түзу де кең дәлізде — бірінші қабаттағы фойеде Ту жанында тұрған қарауылшының аяғын алма-кезек басқаны естілетіндей болды.

31 желтоқсан 1958 жылы взвод қалада патрульдік кезекшілікке түсті. Ол кезде патруль автоматпен шығатын: алда офицер, артында қаруланған екі жауынгер. Менің қалаға кезекшілікпен алғаш шығуым еді. Қызыға әрі мақтана жүрдім, тонымның жағасын түсіруді де ұмытып кетіппін. Иркутск — керемет қала, ал көшедегі қыздары одан да көрікті. Сол Жаңа жыл түні ауа температурасы -52 градусқа түсті. Алғашқы екі сағаттан соң төсекке құлап, ұйықтап кеттім. Оятқанда мұрным аппақ екен! Жылындыруға тура келді. Құлағым да үсіпті. Содан бері мұрнымның ауа райына сезімталдығы сонша, термометрдің қажеті болмай қалды.

Сабақтар өте қызықты еді. Бұрынғы спорт залында ИЛ-28² — сол кездегі ең жаңа майдан бомбалаушысы тұрды. Авиациялық техникамен тәжірибелік танысуымыз содан басталды. Ұшақтың лак пен электр сымдары аралас өзіндік иісі әлі күнге есімде. Техниканы жай қызығып емес, сүйіп оқыдым. Нұсқаушының бақылауымен ИЛ-28 қозғалтқышын тұрақта алғаш рет өзім іске қосқан сәт ше! Кабинада жалғызсың, нұсқаушы сыртта басқышта тұр. Сол жақ қозғалтқыштың «Іске қосу» түймесін басасың — аспаптар жанданады. Ғажап! Әуеайлақтағы тәжірибелік сабақтар міндетті түрде ең аязды күндерге тап келетін. Бұл заңды да шығар, бірақ оңай емес. Сол күні ұшақтың ішінде жұмыс істесең жақсы, ал фюзеляж люгіне не қанат үстіне шығу керек болса…

Жаныңда біреу қозғалтқышты іске қосып жатса, тіпті қызық: турбина әлі толық тоқтамай жатып-ақ, сопло алдында бастар, қолдар мен қолғаптар көріне бастайды. Керемет! Осындай сәттер жиірек болса ғой.

ИЛ-28

Менің алғашқы «дауыс беру» тәжірибем осындай болды. Алғашқыда процедураның өзіне мән бермеді, тек атауы сайлау болса да, шындықта… Әрине қызықсыз, айтарым жоқ. Кейін түсіндім: Кеңес билігінің «халықпен» еш байланысы жоқтығын. «Депутатты халықтан сайлау» жайлы аңыз — бұл партияның біржолата қателеспейтін қалтамалы қулық-зомбылық еді, адамдарды мазаққа айналдырған спектакль. Бұл комедияда КСРО азаматтары — партиялы да, партиясыз да — өз рөлін мойындап, сабырмен ойнайды.

Бос минутты тек оқу мен оқуға арнайтынбыз. Училищеда үлкен кітапхана болды. Тобырымның кейбірінің фотосын қалтадағы «Зоркий» фотоаппаратпен түсірдім. Ротада кішкентай фото лабораториясы жабдықталған еді. Уақыт болса, бәріне қолы жететін. Ең жақсы мысалымыз Валера Лебедев. Ол кларнетте ойнауға деген әуестікпен ұмтылып, бір брошюраны қарап жатты. Бізді фальцеттермен және жаман сылдырмен көп мазалады. Бастапқыда оған жалпы оқу бердім. Алты айдан бұрын Валера «Кішкентай гүл» пьесаны таза орындады.

Міне, тамыз келіп, курсант кезімдегі алғашқы демалыс басталды. Айта кетейін: Красноярск-26 дегеніміз Красноярск қаласының өзі емес. Ол қаруға қажет уран мен плутоний өндіретін құпия жабық қала еді³. Әкем сондағы монтаждау басқармаларының бірін басқарды. Оның өмірі мен еңбегі туралы кейін міндетті түрде жазамын. Сондықтан мені Красноярскіге кіргізу үшін әкем телеграмма алған соң вокзалға келуге тиіс еді. Купеде жалғыз келе жатып, Красноярскіге бір сағаттай қалғанда ұйықтап кетіппін. Оянсам, дәлізде тарсыл-гүрсіл: жуушылар вагонның сырты мен терезелерін жуып жүр, ал пойыз бос вагондармен қатар әлдебір тұйық жолда тұр. Шошып кеттім. Тез киініп, вокзалға жүгірдім. Менің атымды дауыстап шақыруды енді ғана тоқтатыпты. Әкеммен бірге мектептегі сүйген қызым Тома Усикова да келіпті. Ұрыс та, қуаныш та қатар болды — пойыздың соңғы аялдамасы басқа қала болса, қайтер едім?

Красноярск-26. Бірінші демалыс.

Екінші курста, 1959 жылдың күзінде, баскетболшы мені гандбол командасына алды. Бұл мәртебелі әрі жауапты шақыру еді: училище командасы Әуе армиясы, аймақ және облыс жарыстарының бәрінде тек бірінші орын алатын. Команданы старшина Паша Невенченко жаттықтырды. Нағыз талант. Жүктеме, әсіресе доп лақтыратын қолға, орасан түсетін; сондықтан қасықты да, шанышқыны да сол қолмен ұстауға мәжбүр болатынмын — оң қолым тыңдамай қалатын. Ал Ангара жағасындағы жүгіруде ірі домалақ тастарды алысқа лақтыратынбыз. Паша қатал, бірақ әділ еді, сондықтан оны құрметтеп, жақсы көрдік. Қалыпты көрінетін саусақтарындағы күш адам сенгісіз болатын. Аз сөйлейтін; тәртіп бұзғанды міндетті түрде жағасынан бүріп ұстап, қашқанын өзі қуып жетіп, белінен, терісінен, аяғынан қысып, қанталағанша мыжитын. Бұл әдісі жақсы нәтиже беретін. Кейін жоғары дәрежелі командаларда ойнағанда да мұндай тәртіпті кездестірмедім.

Гандболда біз 11 адамнан футбол алаңында ойнайтынбыз. Қақпашы үлкен қақпаның алдында тұрып, бір ойында 10-нан 30-нан да көп доп жіберетін. Сондықтан бұл ойын футболдан да қызығырақ еді. Шабуылшы мен қорғаушылар арасындағы қатынас еркінірек, тіпті хоккейге ұқсас. Егер ойынан кейін жарақаттанбасаң, демек толық күшпен соғысқан жоқсың, қорғаудан өте жармалған жоқсың деген сөз. Ойын алдында жазылмаған таңбалар мен жарақаттарды бинттер міндетті түрде шешеді, қарсы жақтың қорғаушысы сол жеріне соқпау үшін. Қатты қарсыласпен ойнаған сайын ойын гладиаторлық қақтығысқа айналады. Кідірсең, жапалақтап жеңіліп қаласың. «Тұр, өжеттік» дейді, абай бол. Ал обидчиктер кейін өздері келіп келеді. Трибуналардан да өздері, қолғабыратылған қорғаушылар мен қақпашы «клиент кетті… отоваривай!» деп айқайлайды. Ең жеккөруші қарсыласты жерге ұрып, тізесін бастап секіруге тырыс. Егер ол астыртын әрекет жасаса, үш қорғаушы бірдей секіріп, міндетіне қарай шығарып тастайды…

Әскердегі гандбол, әсіресе қарсы команда саптық бөлімнен болса, өте қатал өтетін. Уәде етілген демалысты алу үшін сарбаздар жанын салып айқасатын. Біз де солай ойнадық. Ал облыс чемпионаты біз үшін жай ғана серуен еді. Әр қала командасына кемінде 40 доп соғу міндет саналатын. Өз қақпамызға 5-тен артық доп жібермеуге тиіс едік. Шеберлік айырмасы осындай болды.

Мен үнемі «шатасып» жүретін қорғанысшы болдым: яғни әрі қорғауда, алға шығып шабуылда, әрі кері шегініп беретін. Ең көп жұмыс маған жүктелді. Ең қауіпті шабуылшыны жеке алу міндеті тек маған тапсырылады. Әр ойын — мереке, ерлердің ойын мейрамы ретінде күтілетін. Бірақ апталық жаттығулар өтіп, чемпионат аяқтала сала оқу ілгеріледі. Үшінші курста әскери практика орнына бір айлық тәжірибе Иркутскі 39-ғабзаводында болды. Сол кезде ол жер Ан-12⁴ транспорттық ұшақтары мен Як-28⁵ перехватчиктерін шығарды.

Як 28

Сарайдың бір ұшынан үлкен цехқа келетін дюраль табақтары мен профильдерді, ал екінші ұштан дайын ұшақтарды әуежайлық ұшу алаңына шығару, әрі конвейердің қарапайым жұмыстарын орындау — бұл нағыз әсер. Сол кездері Индияға арналған Ан-лар сериясы шығатын. Жазулар, нұсқаулар мен тақталар түгел ағылшын тілінде еді. Хвостовой радиолокациялық прицел сынамасы қатты таңдандырды: НР-23 жұптан құралған зеңбірек турелі автоматты түрде бұрылып, қонатын не ұшатын ұшақтарды бақылап, ілестіретін.

Ил-28 ұшағының құйрықтағы пушкалық турелі

Сол жазда зауыттағы жарамсыз қалдықтармен өз күшімізбен өз Ан-12 ұшағымызды жинадық — тек оң қанаты жоқ, бірақ негізгі қызмет көрсетулерге жарайтын. Екі сол жақ қозғалтқышпен. Меніңше, бізден кейін ұшақ бітіріліп, қайта ұшып жүруге шыққан.

Ан-12

Үш жыл оқу тез өтті. Ақыры бізді жаңа офицер киімінің соңғы өлшеміне шақырды; әсіресе белі қыналған, иығы таңғаларлықтай кең парадтық шинель есте қалды. Ол кезде әскери сәнде шұға аяусыз жұмсалатын. Киімді шақтай бастағанда-ақ бәріміз курсанттық өмірдің аяқталуға жақын қалғанын, көп ұзамай «әкелер-командирлермен» қоштасып, бүкіл Одаққа тарап кететінімізді сездік. Қуаныш пен мұң аралас күйде балалықтан шығып бара жаттық. Соңғы емтихандар, салтанатты бітіру кеші, Ан-12 ұшағы мен Ми-4, Ми-8 тікұшақтарының технигі деген біліктілік жазылған диплом және тағайындау: №11284 әскери бөлім, Тюра-Там станциясы.

Лейтенантқа берілген дүниенің бәрін жинап, ыстық Қазақстанда алғашқы кезде қажет болмайды деген «данышпан» оймен Красноярскіге жібердім. Ол кезде лейтенант жабдығына жайма, жастық тыс, матрас тыс және жаңа қызмет орнына шөп не сабан толтыратын матрас қабы салынған үлкен қап та кіретін. Барлық жылы киімімді, соның ішінде парадтық және күнделікті шинельдерді сол матрас қабына салып, ата-анама жөнелттім. Сырт киім ретінде өзіме тек жамылғы-плащ қалдырдым. Кейін қатты өкіндім: әскери мүлкімнің бәрін бірден таратып жібермегеніме ғана өкінбеген шығармын.

Қазақстан картасын қарадым. Арал теңізінің үстінен өтіп, Казалинск станциясынан кейін Джусалыға дейін жүріп өту керек екен. Бір энциклопедиядан ауа райы мен жергілікті ірі қамыс мысықтары жайлы оқыдым. Алда демалыс — 30 күн жолсыз. Серёга Легковімен ақылдасып, тікелей Туапсеге, Қара теңізге шығамыз деп шештік, Қызыл Сарыарқаға қайта оралмай.

Туапсеге Сергей екеуміз де бұрын бармағанбыз, бірақ әкем жас кезінде сонда мұнай резервуарларын шегелеп жұмыс істеген. Қазанның басында келдік: күн жылы әрі ашық, жағалауда жел соғып тұр. Бұл мезгілде кемінде төрт балдық дауыл басталады екен. Ал біз шомылуға келдік қой! Мұндай толқында бізден басқа ешкім суға түспеді. Су жылы, тек құм аралас. Бізге бәрібір! Жалғыз қиындық — жағаға көгермей шығу: толқындар қуатты әрі толассыз соғады. Бірнеше рет маңайдағы тауларға көтерілдік. Сирек, әлдеқашан қураған шөп, қалың бұта және анда-санда жеуге жарайтын жемісі бар ағаштар кездеседі. Інжір жеп, белгісіз жемісті татып көрген Кішкентай Мукты еске алдық. Сығандары бар шулы мейрамханаларда сауық құру туралы сөз де болған жоқ: лейтенанттың қалтасы жұқа, есесіне теңіз тегін. Шомылып қана қоймай, біраз киім де жудық, бірақ тұзды суда сабын нашар көпіреді. Осы тамаша күндер, шамамен екі апта, тез өте шықты. Сергей Қиыр Шығысқа қызметке аттанып, мен оны шығарып салдым; өзім екі күннен кейін Қазақстанға жолға шығатын болдым. Жолдассыз бөлме қаңырап қалды, қаржы есебі де қуантпады. Сызраньда ауысып, Тюра-Тамға дейін үш тәуліктен астам жүру керек, ал қалтамда бір рубль 56 тиын ғана. Жақсы қыдырған екенбіз! Жас ағза аштыққа үйренбеген соң, әр станцияда перронға шығып, сатушылардың асын татып көріп, ұнатпаған болып кері қоятынмын. Тіпті жиіркене отырып құрғақ үрме бұршақты да шайнадым; піскен бұршақты жақсы көрсем де, құрғағының дәмі мүлде бөлек екен. Сызраньда Тюраға тағайындалған біздің түлектердің шағын, көңілді тобы жиналды. Оларда біраз ақша бар еді, бірақ оны бірден ішіп-жеп тауысып, әрі қарай бір тәулік аш жүрді. Маған бұл тіпті пайдалы болды: ашқарынға үлкен қарбыз жеп, ішім өтіп кеткен еді. Азия бағытымен жүретін пойыздар жайлы екі ауыз сөз. Мәскеуден Тюраға пойыз екі тәулік жүреді. Орынбордан кейін вагонда су таусылып, соның барлық салдары басталады: жуыну мүмкін емес, дәретхана да… Ал жергілікті азиялықтардан құралған пойыз бригадасы әлдебір саудамен айналысып, қаптар мен жәшіктерді тиеп-түсіріп, тамбур пешінде үздіксіз бірдеңе қуырып-пісіреді. Түтін бүкіл вагонды басады. Жолаушылар өз бетімен қалады, тазалық туралы сөз жоқ.

Келесі тарау >>

Түсіндірмелер

1. Юнкерлер училищесі 1872 жылы ашылып, 1910 жылы Иркутск әскери училищесі болып қайта құрылды.

   ↩

2. Қанат размағы 21,45 м

   Фюзеляждың ұзындығы 17,65 м

   Биіктігі 6,7 м

   Қанат ауданы 60,8 м

   Қозғалтқыш типі 2хВК-1А

   Қозғалтқыш тартымы 2770 кг

   Қалыпты ұшу массасы 18400 кг

   Артық жүкпен ұшу массасы 23200 кг

   Максималды жылдамдық 906 км/сағ

   Практикалық төбесі 12500 м

   Ұшу қашықтығы 2400 км

   ↩

3. 1958 жылы. 25 тамызда. Қызыл Сарыарқадағы ГХК-дағы АД өнеркәсіп реакторы іске қосылды. Екінші реактор АД-1 ГХК-да 1961 жылдан жұмыс істеді.

   ↩

4. Экипаж 7 адам

   Максималды ұшу салмағы 64 т

   Максималды коммерциялық жүктеме 20 т

   Максималды ұшу қашықтығы 4000 км

   Ұшу крейсерлік жылдамдығы 510 км/сағ

   Практикалық төбесі 10200 м

   ↩

5. Экипаж 2 адам

   Ұзындығы 20,02 м

   Қанат размағы 11,78 м

   Биіктігі 4,3 м

   Максималды ұшу салмағы 18080 кг

   Қозғалтқыштар 2х6100 кг

   Максималды жылдамдық 1850 км/сағ

   Ұшу қашықтығы 2070 км

   Практикалық төбесі 14500 м

   ↩