Хош келдіңіздер!

Міне, жеңіл-желпі осылайша біздің әскери тобымыз Тюра-Там станциясына келіп жетті.

Тюраға жақындап келеміз.

Қыркүйектің аяғындағы ыстық күн. Күйіп кеткен май сасып, әбден мезі еткен вагоннан қуана түсіп, қазақ жеріндегі алғашқы қадамдарымызды басып келеміз. Алда не күтіп тұр? Әсері көңіл құлазытарлық. Шпалдардан салынған, балшықпен шала-шарпы сыланған, әктелген лашықтардың ретсіз шашырай орналасқан ортасындағы шағын, жүдеу, бір қабатты вокзал. Бірақ пойыздан әскери адамдар күтпеген жерден көп түсті. Вокзалдың ар жағында алаң бар, оған шаңның бұлтын көтеріп автобустар кіріп келеді. Бәрімізді отырғызып алып, алып кетті. 15 минуттан кейін мүлде басқа көріністі көрдік — дөңнің ар жағында, КПП-ның ар жағында асфальт жолдары бар, қатар-қатар жас ағаштар отырғызылған заманауи қала!

КПП.

Бұл — «ондық», №10 алаң, полигонның тұрғын қалашығы, әкімшілік және мәдени орталығы. Ресми атауы — 5-ші Қорғаныс министрлігінің ғылыми-зерттеу полигоны, қысқаша НИИП-5 ҚМ, ол сондай-ақ в/ч 11284 деп аталады. Ал «әуелі сөз болғандықтан», полигонның құрылуы Үкіметтің 1955 жылғы ақпандағы қаулысынан басталды. Ал менің в/ч 33797 бөлімім 26 ақпандағы 1960 жылғы бұйрықпен Р7 зымыранына жауынгерлік кезекшілік атқаруға арналған БСС 69 (жауынгерлік старт станциясы) ретінде құрылды¹².

КСРО-да барлығы 5 жауынгерлік бөлім (БСС) 6 ұшыру қондырғысымен құрылды. Екеуі Тюрада, үшеуі³ Плесецкіде.

«Жетілік» 8К74

Айтпақшы, ҚМ полигондарының барлық тұрғын алаңдарының нөмірі 10, ал зираттардыкі — 13. Ашық пошта байланысы үшін мекенжай: «Қызыл-Орда-50», оған дейін «Ташкент-90», ал одан да бұрын «Ленинград-400» болатын.

Полигон штабында СОБИС есептобының технигі, в/ч 33797 бөліміндегі көлденең сынақтар командасының, №32 алаңның технигі болып тағайындалдым. Бұл аббревиатура мен цифрлардың ар жағында не тұрғаны — тұтас қараңғылық. Офицерлердің жолдамамен жіберілетін жеріндегі алғашқы түнім — қалашықтың шетіндегі солдат казармасы: жастықтары, матрацтары мен көрпелері бар екі қабатты кереуеттер, бірақ жаймалары мен жастық тыс­тары жоқ. Жаңадан келгендердің бәрі бос кереует тауып, артық сөзсіз — ұйықтауға, ұйықтауға кірісті. Ал таңертең автобуспен осы 32-алаңға, шамамен 56км жерге алып барады. Жүргізушіден басқасының бәрі көзін жұмып отырады, шаң деген сұмдық — өте ұсақ, сұрғылт-сары. Ол кезде полигонның бүкіл аумағына жақсы асфальт жолдар әлі төселмеген еді, автобусқа ілігу бақыт болатын, ал негізінен пойызбен немесе брезент тенті бар, я болмаса тентсіз жүк көліктерімен жүретінбіз. Пойызбен жүру туралы, полигон жаргонымен айтқанда — мотовозбен жүру туралы, кейінірек бөлек әңгімелермін.

Автобусқа авиаторлар, танкистер, байланысшылар, артиллеристер және теңізшілер мінді де, бәріміз сұр күпіде, сұр жүзбен, сұр фуражкамен түстік. Кірпіктеріміздің өзі сұрланып, үлкейіп кеткен. Сұмдық. Айналамызға қараймыз. Бірнеше 2 қабатты үй және барак тәрізді бір қабатты үйлердің қос-он шақтысы. Асфальт төселген баскетбол және волейбол алаңдарынан, есепсіз көп турник пен швед қабырғаларынан, топырақ футбол алаңы мен үлкен ашық бассейннен тұратын стадион. Әлдебір шаңды құрылыс жұмыстары және қара күйеге дейін тотыққан немесе азиялық тұрпатты әскери құрылысшылардың қалың тобы. Міне, бұл — 32-алаң. Ал шеткеріде, көзге түсетін биіктеу жерде, шамамен 5 шақырымдай жерде, ұзындығы жүз метрге, ені елу метрге жуық алып тас сарай тұр, ал одан әрі тағы сондай алып, бірақ мүлде қисынсыз құрылыс көрінеді. Түсіндірді — старттық нысан. Сарай — МИК, монтаждау-сынау корпусы, ол сондай-ақ 14-құрылыс деп аталады. Мұнда бұйым блоктары вагондардан түсіріліп, зымыран пакет түрінде жиналады, көлденең автономды және кешенді сынақтардың барлық түрі жүргізіледі, содан кейін бұйым МИК-тен стартқа шығарылады. МИК пен стартқа автомобиль және темір жол жеткізеді. Бәрі тікенекті сыммен қоршалған, кіреберісте қарауыл бөлмесі бар күрделі КПП орналасқан. МИК пен старттық құрылыс — менің кейінгі қызмет орным болған №31 алаң.

Стадионның сол жағында — шағын Пулково: қоңыр, әдеттегі жасыл емес бояумен боялған, сырт көзге астрономиялық күмбез-павильондарға ұқсайтын екі нысан және бірнеше аласа құрылыс. Бұл — ұшуды радиобасқару пункті, ПРУ, №33 алаң. Күмбездердің астында радиоантенналар бар. 33-алаң да, 32-алаң сияқты, старттық-техникалық 31-алаңнан шамамен 5 километр қашықта орналасқан. Міне, осы үш алаңда — 31-ші, 32-ші және 33-ші алаңдарда — менің в/ч 13991 бөлімім орналасып, жауынгерлік міндеттерін атқарады.

Мені екі қабатты қонақүйдің бірінші қабатындағы бұрыштық бөлмеге орналастырды. Далалық формаға, «мобутовка» деп аталатын киімге ауыстырды: бұл х/б шалбар, қысқа жеңді көйлек және жартылай туфли, басымызда үлкен жиекті керемет велюр шляпа. Галстук та, портупея да жоқ, тек жалпақ белдік бар. (Бірнеше жылдан кейін жаңа Қорғаныс министрі Гречко келді, атты әскер жауынгері еді, осы форманы жойды, шляпалар оған ұнамады.) Жылтыр етігіміз бен портупеямызды айнадай етіп жылтыратып жүре бастадық. Дана министр, қалай болғанда да, Саяси бюро мүшесі ғой!

Мені СОБИС есептобына тағайындады. Есеп тобы көлденең электрлік сынақтар командасының құрамына кіреді, ал команда өз кезегінде топ бастығы майор Гогсадзе Владимир Емельянович басқарған екінші топтың құрамында. Бұл — автономды және кешенді көлденең сынақтар тобы. Алдын ала айта кетейін, жақсы әрі ақылды бастықтарға жолыққаныма жолым болды.

Күн сайын, әрине, бөлімдегі нарядтарды есептемегенде, Бөтелкелер мен стақандарды босату жүйесін — халықтың осы СОБИС-ке берген түсіндірмесін — оқитынбыз. Оның дәл атауы — Блоктарды босату және компоненттерді деңгейлер бойынша синхрондау жүйесі. Жүйенің міндеті — зымыранның кепілдік отын қорын барынша азайту. Р7 зымыраны, белгілі болғандай, пакет түрінде жасалған. Блоктардың әрқайсысының өз қозғалтқыштары бар. Әр қозғалтқыштың мінезі бөлек, оның үстіне ұшу кезінде зымыранға түрлі ауытқулар әсер етеді. Отын мен тотықтырғыш бактарға ұшудың штаттық режимінен болуы мүмкін ауытқулар ескеріліп құйылады. Ұшу тапсырмасын есептегенде және соған сәйкес стартта жанармай құйған кезде бактарға отынның есептік қоры құйылады. Міне, СОБИС ұшу кезінде әр блоктың тотықтырғышы мен отыны қажетті арақатынаста жұмсалуын және бүкіл пакеттің — төрт бүйірлік блогы мен орталық блогының — да синхронды түрде босауын қадағалайды. Есеп бастығы — Губарев Юрий Алексеевич. Есеп тобында Юра Сивицкийді, Юра Архиповты, Валера Махныкинді есімде сақтаппын. Бастықты қоса алғанда, есептегі адамдардың бәрі тамаша әрі сенімді жандар еді. Ең жақсы достарым мен жолдастарымның тізімінде олар ең жоғарғы қатарларда!

Валера Махныкин және Фарид.

Авиациядан кейін бәрі әдеттен тыс, тіпті оғаш көрінді. Егжей-тегжейлі, ұқыпты сынақтар. Бұйымды дайындау кезінде істен шығулар біршама көп болатын, ал ақауларды іздеу мен талдау жеткілікті ұзаққа созылып, ең ұсақ-түйегіне дейін жүргізілетін. Бірақ СОБИС басқа борттық жүйелермен салыстырғанда істен шығудың аса сирек болуымен ерекшеленді. Бұл жүйені жасаған ғылым мен өнеркәсіптің еңбегі екені сөзсіз.

Бұдан әрі қызмет туралы емес, қызмет қалай жүрсе, солай жүре берді, негізінен «өмір жайында» әңгімелеуге тырысамын.

Біз, жас әрі жаңадан келгендер, оңтүстікке қарайтын терезесі бар бұрыштық бөлмеде тұрдық. Үшеуімізді — мені, Валера Тимонинді және Ольховскийді орналастырды. Бәріміз иркуттіктер едік. Расында, бірнеше айдан кейін жалғыз қалдым. Тимонин мен Ольховский «басбастарға» ауысты: 38-алаңда штаттарды жедел кеңейту жүріп жатқан, онда жалақы жоғары әрі «ондыққа» екі есе жақын еді. Босаған бөлмеге бірден «кәрі» — радиобасқару пунктінің аға лейтенант-инженері Владимир Михайлович Амбросович, «Вол» деген атпен белгілі адам — көшіп келді. Жазғы кезде бөлмеміздің терезесін фалангалар мен барлық жерге қаптайтын масалар кіріп кетпес үшін қолдан келгенше жабық ұстауға тырысатынбыз. Тюра-Тамдағы алғашқы жазымның әр таңын аспанды қарап, бұлт пайда болды ма екен деп бастайтынмын. Қайдағы. Королев өз полигонына бұлтсыз өңір таңдауда қателеспеген! Бұл аздап қинайтын. Оның үстіне күндіз күннен қорғайтын саялы жерді үнемі іздейтінбіз. Тіпті асханаға аптап ыстықта сүйретіліп барғымыз келмейтін. Дегенмен онда міндетті деуге келетін жемісті, салқын әрі өте дәмді сорпа күтетін. Күндіз Бес-Кунак желі соқса, тіпті «жақсы» болатын. Ыстық, шаңды жел. Сонда асханадағы бүкіл тамақ, керемет сорпадан бастап, тіске құмырсқадай қытырлайтын.

Желдеткіш сатып алу мүмкін емес, тапшы тауар. Көбіне оларды демалыстан алып келетін. Сирек кездесетін бақыттылардың қолында қол тигізсе күйдіріп жіберетін, үш қалақшалы пластмасса пропеллері бар, қатты гуілдейтін кішкентай желдеткіштер болатын. Ал үлкен «жағымпаздардың» иелерін саусақпен санауға болатын.

Тез қараңғы түседі де, міне, құтқарушы түн келеді. Цикадалар, шегірткелер, қоңыздар мен өрмекшілердің, өрмекшіктердің барлық түрлерінің уақыты. Күндіз қызған қабырғаларды қатты ұнатады. Жерде отыра алмай, қонаққа кіруге ұмтылады. Душқа бір-екі рет түсесің. Жайманы сулайсың. Кешке бір сілтеп алған адамға «жақсы». Қатты ұйықтайды. Бірде таңертең оянсам, Вол төсегінде, бірақ біртүрлі қалыпта ұйықтап жатыр. Басы жастықта, ал денесі Г әрпі тәрізді, тізерлеп тұр. Кейін «көп ішкен жоқпын» деп ақталды.

«Ондыққа» сирек баратынмын, универмагтан алыс емес №2 жатақханада жеке төсегім әлі болмаған. «Жыныстық өмір сүрдім», яғни таныстарымның еденінде қонатынмын. Офицерлер үйінде би мен кино болатын. Гардеробымды сипаттайтын кез келді. Бір шалбарым бар, сән бойынша адам шошырлықтай тарылған, аяғың әрең сыяды; екі жейде, әуелі мақта-мата, кейін кездейсоқ заманауи сәнді синтетикалық жейде сатып алудың сәті түсті. Өйткені ол жылдары мақта кию заманға сай емес, сәнсіз саналатын. Ол нейлон жейделер де, қазіргі синтетика да киюге қолайсыз, әрине, оңбаған нәрсе. Теріні қажайды, электрленеді, терді сіңірмейді. Шұлық бірнеше жұп, бірақ бір жұбының ашық қызыл болғаны қазіргідей есімде. Бұл да сән еді. Қандай да бір қара пиджак. 63-ші не 64-ші жылы алғашқы жағасыз пиджактар пайда болды. Мұндай пиджактың алғашқы иесі Толя Корниенко, ал екіншісі, сірә, Гиза болды, бөлімдегі ең сәнқой жігіттер солар еді. Ал менде әкемнен қалған бірнеше галстук бар болатын. Кейін тағы бірнешеуі, тіпті бір-екі көбелек галстук қосылды. Бұл ерекше кердеңсуге арналған. Бір қара түсті, өзгеріссіз киетін туфлиім бар. Түсі анық емес, сұрға жақын жаңа пальто және сондай сұр велюр шляпа. Әрине, жиектері кішкентай. Міне, осындай киіммен Офицерлер үйіне бет аламыз. Киімім басқалардан кем емес, бірақ артық та емес. Негізі, әскери формада биге келу әдепсіздік саналатын. Ал вестибюльдің үстіндегі екінші қабатта гарнизон оркестрі гүрілдеп, ыңырсып ойнайды: әрине, ішекті тобы жоқ, бірақ шаршамайтын дирижері бар үрмелі тобының құрамы әжептәуір. Үлкен би залы, бірақ жұптарға, әсіресе вальс билейтіндерге, бос орын ешқашан жетпейтін. Бірақ мұндай ұсақ-түйекке кім мән беретін. Мәдениет храмының қабырғаларын молынан безендіріп тұрған партиялық үндеулерге де ешкім мән бермейтін. Партиялысы да, партиясызы да жас халықтың жайнаған көздерінен қырағы органдар мен саяси органдар мүлде басқа ойлар мен тілектерді оқитын. Кейде, кейін тұрақты түрде, полигонға шефтер — эстрада мен кино жұлдыздары келетін. Меніңше, олардың бәрі уақыт өте келе ғарыш айлағында болып үлгерді. Менің ол жақтағы жылдарымда бұл мәдени оқиға саналатын.

Бүкіл қалада бір ғана дәмхана — «Берёзка» кафесі. Ең күшті, әрі жалғыз сусын — молдавиялық «Вин де масэ» шарабы. Халық арасында — «вынь да пос.ы». Негізі, жаман сусын емес. Шөлді басады, одан артық емес. Демалыс күндері әдетте қандай да бір спорттық шаралар өткізілетін. Бөлімдердегі халық негізінен жас болатын, жалпы барлық зымыран әскерлеріндегідей, орташа жасы 26 жас еді, саябақтағы спорт алаңдары ешқашан бос тұрмайтын. Үлкен стадион тез салынып жатты, оның футбол алаңына кезекті күзгі тың игеру экспедициясынан әкелінген қара топырақ төгілді. Ұлан-ғайыр елдің әр түкпіріндегі әр бөлім жаздың соңында, кейде тіпті басында, техникасы мен адамдарын қызметтен бөліп, кеңес өкіметінің таңы атқаннан бері-ақ жеңіліп қалған атақты «астық үшін шайқасқа» жіберетін. Өйткені ульяновтық фанатиктің жалған іліміне сәйкес, коммунистер ең алдымен нағыз ауыл еңбеккерін жойды, содан кейін колхоздар арқылы және Кремльге, жергілікті жерлерге — обкомдар мен райкомдарға — келген, кедейлер арасынан шыққан немесе жалқаулардан құралған, дауысы зор, арсыз, шын мәнінде ешқашан жұмыс істемеген «белсенділердің» көмегімен немқұрайды әрі ұрлыққа бейім «колхозшылардан» тұратын көп миллиондық армия өсірді. Міне, осы колхозшыларға армия, кәсіпорындар және мектеп пен жоғары оқу орындары көмектесетін. Қайда барасың. Бармасаң — партия билетіңді үстелге қоясың, айналайын. Соларға сол керек, коммунистерге.

Біздің 32-алаңда ерекше көңіл көтеретін ештеңе ұсынбайтын, оған қоса ештеңеге уақыт жетпейтін. Кітаптар, музыка-радио, магнитофон, әуесқой радиобайланыс, кейде кешке клубтағы кино, билер. Кешке, кешкі астан кейін, бір қорап вафли немесе компот құтысын — көбіне венгр өрік компотын — ала шығып, 31-алаңдағы өзімнің СОБИС зертханама жаяу тартамын. Зертхананың үлкен жұмыс үстелдері өз бұйымдарымды баптауға қажет жоғары сыныпты өлшеу аспаптарына толы. Үлкен бөлмеде де, МИК-тің бүкіл алып ғимаратында да тыныштық. Кейде түнгі 4-ке дейін отырып қалатынмын. Жұмыс орнын жауып, қалғып отырған кезекшінің жанынан ақырын өтіп, жарты сағаттан кейін жатақханамда «Морфей жолдастың» құшағына құлайсың. Алғашқы жылдары радиосүйер қауымның бәрі радиобөлшектер тапшылығын көрді. ЗИП-ке қол тигізуге болмайды, апатқа ұшыраған зымырандар алыста құлайтын. Сатып алуға болатын нәрсені демалыстан алып келетінбіз. Орайы келсе де, келмесе де, 2-топтың Дима Тропиннің бөлмесіндегі өте жылы ортада немесе Вол екеуіміз оңаша отырып ішетін достық басқосуларымыз болатын. Бірақ бірінші орында, әрине, гандбол тұрды! Мені капитан етіп сайлады. Команданың аты «Восход» болды. Спутниктің атымен аталған.

1962 жылғы Жаңа жыл Дима Тропиннің бөлмесінде (өзінің «Фестивалінде» кезекшілікте тұрған кезі). Сол жерде Коля Чернышовпен бірге.

1961 жылдың күзінде полигонның 11х11 гандболдан біріншілігі аяқталып келе жатты, біздің командамыз өте айбарлы көрінді. Әсіресе артқы шеппен — қорғаныстың алты ойыншысымен, оның негізгі «өгізі» Гена Устименко және табиғатынан қысқа саусақтарына мәңгі шағымданатын Женя Лебедевпен күшті еді. Қорғаушылары тым мейірімсіз. Ал бұл тылдың сенімді жабылғанын білдіреді.

Бірақ команданың әр ойыншысын сипаттауға кіріссек, маңыздылығы жағынан бірінші орында, сөзсіз, біздің қақпашымыз, негізгі ойыншы Лев Костюк тұрады. Біз, алаң ойыншылары, барлық тамаша қасиеттерімізге қарамастан, бәрібір біршама жеңілтек, кейде салақтау жұртпыз, ал алаңдағы қателеріміздің өтеуін үнемі Лев тартатын.

Кішкентай тасбақа да менің сорпа тәрелкемде тұратын. Тумбочканы кез келген уақытта ашсаң, ол тәрелкесінде тынымсыз әрі тоқтаусыз жорғалап жүретін…

Оны бүкіл спортшы ағайынымыздан жаттығуға байыппен қарауы және қарсыластың күшіне қарамастан кез келген ойында аса жоғары жауапкершілік танытуы ерекшелендірді. Доптан нокауттай соққылар тек басына ғана емес, денесінің ең сезімтал жерлеріне де тиетін адам дәл осы еді. Рас, ол командаға, айтқандай, көшеден келген жоқ, спорттық гимнастикадан бірінші разряд иесі болып келді. Қақпада шпагат жасауды үйренудің қажеті болмады. Ал ойында да, ойыннан кейінгі талдауларда да Лев әркімді, әсіресе мені, қатты сөгетін. Оған арттан, қақпадан бәрі көрінеді. Мұндай қақпашысыз біздің команданың құрылуы мүмкін емес еді, бұл анық. Алаңда қанша тер төгіп, секіріп ойнасаң да, қақпада тесік болса…

Судьяға алғыс айтуға бара жатырмын. Сірә, ойынды ұтылыппыз. Лев те қуанышсыз, қолы бүйірінде, демек ұрысады. Гешка Павлов аяғын қасып тұр.

Ташкент. Қала кубогы. Фарид ойын алдында Левті қыздырып жатыр (бетке салыстырмалы түрде жеңіл лақтырулар).

Есіме түсетіндердің бәрін қатты жақсы көремін және оларды ретке бөлмеймін, әйтсе де «Шершавый» — теңдессіз сызықтық ойыншы Коля Чернышёв пен ақылды «Фара» — Фарид Мухаммедов секілді басты соққыштарға тұтас бір тарау арнағым-ақ келеді.

Шершавец жас кезінде, училищеде, күреспен айналысқан. Сондықтан бұлшық ет аппаратының мығымдығымен және әр ойын алдындағы күрескерлікке тән қызыну жаттығуымен ерекшеленетін. Мұндай тамаша дене дайындығы мен табанды жаттығулар оны көшбасшы ойыншы — нағыз сызықтық ойыншы дәрежесіне шығарғаны сөзсіз. Біздің негізгі соққышымыз еді. Бірақ ойын барысында мен ешқашан қызғанбағандарым болса, олар — сызықтық ойыншылар.

Қарсыластардың ең қалың ортасына кіріп, әлгі өктемді шын көңілмен «ренжітуге» тырысатындарды ережеден аспай еппен итеріп-жығу, беті мен бүйірінен талай соққы алу, шексіз қажет және қажетсіз тосқауылдар қою, ал шабуыл үзіліп, тиімді жағдайда доп тимей қалса, қорғанысқа қарай құстай ұшу — сызықтық ойыншының күнделікті тіршілігі.

Бірақ доп Коляның қолына түскенде, жанкүйер классикалық, дерлік цирктік нөмірді күтіп, демін ішіне тартады. Тірек аяқпен бұрылу, бұлшық етті жуан сандардың күшті серпілуін пайдаланып итерілу, үміті үзілген қақпашыға қонаққа ұшу — доп торда! Ал шабуылды әсерлі аунап-төңкерілу аяқтайды. Жұрттың сүйіктісі. Жанкүйерлер, әсіресе әйел жанкүйерлер, Коляның бұлтитуларынан кейін қуаныштан ақыратын. Ал өз қақпасына жеңімпазға тән ерекше жүріспен, сом санын жоғары сермеп қалай қайтушы еді!

Фаридтің бітімі де, ойын техникасы да мүлде бөлек. Бұл — техникашы әрі тактик. Ешқашан баса-көктеп кірмейді. Жіңішке пасқа, финттер мен жалған шабуылдарға құрылған комбинациялық ойынды ғана мойындайтын. Күшті лақтыруы болмағандықтан, дәлдігімен алатын. Босқа жасалған маңдай шабуылдарым, көбіне нәтижесіз әрекеттерім үшін Фараның сөгісі маған жиі тиетін. Мен айқасқа кіріп кетіп, мүлде бос тұрған оған допты бермей қоятынмын. Оны қазір де көріп, кудусовша кінәлаған айқайын еститіндеймін: «Әтеш!» Әттеген-ай, уақытты кері қайтара алсам, барлық пасты соған берер едім!

Вова Амбрасович — әдепті, зиялы жолдас. Бірақ ойын талап етсе, ал мен әрқашан қатал қорғанысты талап ететінмін, Вол өзін едәуір жеңіп, тіпті жүзін өзгертіп, оны ойлы да оқшау кейіпке келтіріп, кешірім сұрай отырып, «клиенттерге қызмет көрсете» бастайтын, оған атлеттің тұлғасы мен қуатты аяқтары көмектесетін. Осыны кинотаспаға түсіріп, қазір қайта бір көрсек қой!

Вол мен Лев — Сахалин аралын бағындырушылар. Таңертең, сірә, ішпегендей…

Әрі қарай аталатындардың әрқайсысы команданың жеңістеріне өз үлесін қосты. Юра Сивицкий, Вова Чернушенко, Дима Тропин, Гена Павлов, Женя Лебедев, Гена Устименко, Альберт Каврига, Валера Белов, Юра Груздев, Толя Корниенко, қатардағы Коля Шуваев пен Толя Кармишин.

Чемпиондар!! Солдан оңға қарай — Женя Лебедев, Толя Кармишин, Фарид Мухаммедов, Самый Счастливый, Юра Сивицкий, Коля Чернышов, Коля Шуваев, Вова Чернушенко. Лев бұл кадрға түспей қалды. Қақпашысыз команда! Ол суретке түсіріп тұр.

Жатақханада қалыпты душтың жоқтығы аздап мазалайтын. Оған арналған бөлме бар, бірақ ыстық су қарастырылмаған. Соны сәнқойлық деп санаған. Ол жалпы еш жерде болмады, тек жылыту жүйесінде ғана. Халық соны жуынуға пайдаланды. Ал суы айрықша тотты, кәдімгідей қоңыр болғандықтан, төбеге бекітілген батареядан шығатын резеңке түтікке ескі көйлектерге, жеңді іш киімдерге — кальсондарға, жыртық жаймаларға және сүзгі қызметін атқаратын басқа да шүберекке толтырылған қап кигізілетін. Суды қосады да, тізені сәл бүгіп, дәлірек айтқанда шоқиып, осы қаптың астына жайғасасың; ол сырттай барған сайын созыла түскен бокс добындай болып тез өзгеріп, сен бөгелместен жуынасың, өйткені шамамен жарты сағаттан соң бұл доп шылпылдап үзіліп, біреудің басына не еденге құлайды — жоғарғы жағы тотқа әбден бітеліп қалған. Сол кезге қарай су да мөлдірлігінен кеткен болады. Сүзгіні бөлшектеп, ішін жаңартып, тоңған гвардия, процесті жалғастыруға алға! Допты екі адам көтеріп, төбедегі ілгекке іле алмайды: ауыр, тайғақ әрі әлдеқашан жиіркенішті салқын, жылан. Ең дұрысы төртеу. Үш-төрт жуындысы қанбаған адам пысылдап-күрсініп, тот басқан осы допты орнына байлап, әлек болады. Қаптағы ескі-құсқы тым көп болса, тіпті жаман. Жиі құлайды, ал оны төбеге көтеріп, бекіту өте ауыр. Оның астында жуыну үшін одан да қатты иілу керек. «Ондықта», әрине, жатақханадағы жағдайды идеал деуге болады. Қалағаныңша жуын да, сонымен бірге киіміңді жу. Кірді тек аяқпен жуады. Киімді сабындап, үстінде билейсің, секіріп-секіріп қоясың. Неғұрлым ұзақ болса, соғұрлым таза болады.

1962 жылғы маусымда, яғни мамырдың алғашқы демалыс күндерінде, 7х7 гандбол ойнай бастадық та, екінші алаңдағы офицер Саша Жмакиннен қайта үйрендік. Тамаша, мейірімді жолдас, МАИ түлегі. Оның бөлмесінде бірнеше рет қонуға тура келді, «ондықтың» қай жатақханасы болғаны есімде жоқ.

Жмакиндер: Зоя мен Саша

Жауапты ойындардың алдында біздің команда әдетте Дима Тропин мен Слава Акимовтың бөлмесіне ұйымшыл түрде жиналатын. Неге дәл осы бөлмеде? Қалай болғанда да, ол ең жайлы бөлме еді, оның үстіне Диментидің өзі де баурайтын. Өзі кадеттерден, яғни Харьков училищесіне түсер алдында Новочеркасск суворов училищесін бітірген. Тамаша радиоқұмар, сауатты инженер және тұрмыста флегматик. Оның табиғи қалпы мен орны — төсекте жартылай жатып, қолында темекі не кітап, әрі түпнұсқалы түкірмей түкіруі, яғни жабысып қалған темекі қиқымын түсіргендей болуы. Бірақ темекісіз, жай ғана солай. Дәретханаға баруға да ерінетін. Ащы шындық — ортақ дәретхана жатақханадан алыс, солтүстік бағытта жақсылап айтқанда екі жүз елу — үш жүз метр жерде орналасқан еді. Есігі жоқ, отыздан кем емес ойығы бар ірі құрылыс. Үнемі хлормен молынан себілген, аппақ. Аямайтын. Қыста, аяз бен қатты желде, әрине, ол жаққа сүйретіліп барудың қуанышы шамалы. Әр кеш сайын дәлізде біреу жаман дауыспен: «Солтүстікке кім барады?» — деп айқайлайтын. Мұқтаждар жиналып, көңілді топ болып түнге, әжетханаға қарай жүретін. Демьян бірде рекорд орнатты: әжетханаға бес тәулікке жуық бармады. Оны дәретке іс жүзінде қолтықтап апаруға тура келді. Жата-жата осы күйге жетті.

Ендеше, әңгімеде ойша Димканың бөлмесіне қайта оралайық. Алдағы ойынға нұсқауларды немесе өткен ойынды талдауды кофені ішумен аяқтайтынбыз. Туған Военторг жеткізіп беретін нәрсені ішетінбіз. Ал ол — «Ұнтақталған қара кофе», сорты пәлендей, бағасы түгендей. Пачкаға не салынғанын түсіндіретін басқа ештеңе болмайтын. Ол кезде еритін кофе жоқ еді. Шайды сирегірек ішетінбіз, оның сапасы да сұмдық болатын, тек грузин шайы. Финалдық ойындарға бір апта қалғанда мен құрғақ заң енгізетінмін, бәрі оны шын қабылдап, орындайтын, бұл оңай шаруа емес еді. Мәселе мынада: алаңда, офицерлердің, әсіресе жанармай құюшылардың бөлмелерінде, сапасы жақсы техникалық спирт, айтқандай, «құйып алсаң да таусылмайтындай» көп болатын. Өз магистральдарын шаю үшін ғана олар әр ұшырудан кейін 400 кг алатын. Спирт кейбір бөлмелерде үстел үстіндегі графинде немесе шкафтағы канистрде тұратын. Әрі ешқандай ерекше құндылығы жоқ еді.

Содан кейін, шамамен үш жыл өткен соң, техниканы қызмет көрсетуге арналған спирт нормасын он есе қысқартты да, «хмызбен» іркіліс басталды. Кез келген отырыста көңіл көтергіш ретінде тек сол, өзіміздің «хмыз», ішілетін. Кейбіреулердің кешкі астың алдында да, кейін де «хмызану» әдеті жаман әдетке айналды. Ал бізді соғыс кезекшілігінде тұрған бөлімнің офицерлері сияқты ұшу нормасы бойынша тегін тамақтандыратын. 8К74 (Р7) зымыраны ол кезде ядролық оқтұмсықпен АҚШ-қа дейін ататын қашықтығы бар жалғыз зымыран еді.

Тәуліктік жауынгерлік кезекшілік салтанатты сапқа тұрғызудан басталатын: кешкі ас алдында сапта жиырмаға жуық офицер — кезекті кезекші ауысым тұратын. Штаб офицерлерінің бірі: «…КСРО шептерін қорғау үшін жауынгерлік кезекшілікке кірісіңдер!» деген сөздермен аяқталатын бұйрықты оқитын. Содан кейін бүкіл ауысым бірден кешкі асқа кетеді, одан соң әркім өз жөнімен, ал жастар спорт алаңдарына барады. Бірақ дабыл ойнатылса, полктің қалған офицерлері келгенше МИК-ке бірінші болып асығып барып, қажетті нәрсенің бәрін дайындаймыз. Полкте үш жүзден астам офицер бар, ал оларды дабыл бойынша тез жинау үшін — дабылдар, әдетте, түнде болады — әр бөлімнен «дабыл тобы» деп аталатын топ ұйымдастырылған. Бұл — тұрғын үйге қайта жабдықталған «ондықтағы» үйлердің бірінің құрғақ жертөлесінде тұрақты орналасқан жиырмаға дейін ширақ сарбаз. Жертөледе кереуеттер ғана қойылған. Дабыл жарияланғанда бұл ширақ жігіттер қалаға зулап шығып, әрқайсысы өз бағытымен есік қағып, жұртты оятуға кіріседі. Әр офицердің дайын тұрған «дабыл чемоданы» бар. Бұл — демалысқа шығуға әбден болатын орташа көлемді чемодан: ішінде іш киім жиынтығы, күнделікті өмірге қажеттінің бәрі, тіпті кемінде екі банка консерві де бар. Чемодандардың ішін бастықтар үнемі тексеріп отырады. «Алаңдаулы демалыстылардың» қалың тобы жиналу орнына жүгіреді, одан олар автокөлікпен 31 және 33-алаңдарға жеткізіледі. Зымыранға қажетті көлденең сынақтар жүргізіледі, келген «бастылар» оның «басын» түйістіріп, зымыранды ұшыру орнына алып шығады, ұшыру құрылысына орнатады да, бәрі қарай не боларын күтеді?? Құрамдас бөліктермен жанармай құю бола ма, болмай ма? Біздің зымыранды жанармаймен толтырсаң, оны ұшыру керек. Ал олай болмаса, құрамдас бөліктер төгілгеннен кейін зымыран бөлшектеліп, жуу үшін Куйбышевтегі «Прогреске» жіберіледі.

Ал бәрі «дабыл тоқтатылсын» деген бұйрықпен аяқталады. Зымыранға отын компоненттері құйылмайды, оны қондырғыға жатқызып, тепловоз қайтадан МИК-ке сүйреп апарады. «Бастылар» бас бөлікті алып, өздерінің 38-алаңына ғайып болады. Ұйқысы қанбаған жұрт жеңіл күңкілмен жұмыс орындарына тарап, мызғып алуға сәт іздейді, өйткені мұндай әрбір «соғыс ойыны» екі тәулікке дейін созылады! Ал әр есептобының өз жұмыс орны бар: бірінде басқару пульті бөлмесі, бірінде зертхана бөлмесі, ал бірінде шеті-көрінбейтін зал.

Одан бөлек, дабылдан да бетер мазалаған тағы бір нәрсе бар еді — «эвакуациялар». Мәселе мынада: біздің алаңнан бірнеше километр жерде 43-алаң орналасқан, онда бір жыл бұрын оның ұшыру орнында (пл.41) ауыр апат болған. Ұшыру алдындағы тік сынақтар кезінде ұшыру құрамының да, іссапармен келген жұрттың да бәрі жиналып тұрған сәтте 8К64 зымыраны (Р16, массасы 140 тонна) жарылып, жүзден астам сынақшыны, оның ішінде тұңғыш бас қолбасшы маршал Неделинді де о дүниеге аттандырды.⁴

24 қазан 1960 жыл. 8К64. Жарылыс алдындағы сәт.

Жарылыс.

Адамдар алаулаған шырақтай жанып жатыр. Жүгіреді… құлайды… төрттағандап жорғалайды. Түтіндеген төмпешіктерге айналып тынады.

Апаттық-құтқару тобы жұмыс істеп жатыр. Құтқарушылардың бәріне бірдей қорғаныс құралдары жетпеді. Өлімге әкелетін улы өрт ортасында кейбірі противогазсыз, кәдімгі шинельмен жұмыс істеді.

Зымыран Днепропетровскіде жасалған, сапасы нашар, оның үстіне отыны улы компоненттерден тұратын. Сондықтан көршілер өз сасық зымыранын ұшыру орнына әр шығарған сайын, біздің бөлім толық құрамымен далаға эвакуацияланатын. Ал бұл сорлы зымыранды жетілдіру жұмыстары үздіксіз жүретіндіктен, бізді ол күндіз де, түнде де мазалайтын. Ал Қазақстанда күзгі түндер өте суық. 32-алаңдағы тірі жанның бәрі эвакуациялануға тиіс, бұл тек біздің бөлім ғана емес, құрылысшылар, іссапармен келгендер, азаматтық қызметкерлер және оқу орталығы — мыңнан астам адам. Осы жұрттың бәрі түн ішінде қолынан келгенше жайғасады. Кей жерде кішкентай оттар, темекі шырақтары көрінеді, біреулер мызғып алуға тырысады. Ал қарашада түндер суық-ақ. Шинельдер салынған сәлемдемені Красноярскіге жіберіп қойғаныма осы кезде өкіндім. Жамылғыға оранып тоңдым. Бірақ бүкіл назар көршілерде. Оларға дейін бес километрден аспайды.

Олардың жарылыстары мен апаттық ұшыруларын көріп тойдым! Гептил мен азот қышқылының қызғылт сары және жирен бұлттарынан мыңдаған адам болып, қойдай шулап қанша рет қаштық! Қайғы сол — штаттық жеке жалпыәскерлік противогаз бұл компоненттерді сүзбейді. ИП-46 сияқты оқшаулағыш противогаз керек. Есесіне, Тұратамның тамаша жұлдыздарына көз тойғанша қарадым. Славяндар — ерекше халық: кейбір «ең ақылдылары» эвакуация кезінде жатақханада ұйықтап қалуға немесе карта ойнауға үлгеретін. Қашқақтағандармен патрульдер аяусыз күресетін, есік бұзамыз деп қорқытуға дейін баратын. Бірақ жүлдесі қандай! Бәрі далада тоңып, кейде таң атқанша бүрісіп жатады, ал сен өз төсегіңде патшадай ұйықтайсың!

Жаңа 1962 жылды жатақханада, 2-топтың бөлмесінде — Дима Тропиннің, яғни «Тропининнің» бөлмесінде қарсы алдым. Коля Чернышов, Юра Губарев, Толя Батуков, Вася Древятников, Дима және мен болдық. Бір фляга спиртті бөлісіп іштік, оған «Прожиг» жасадық⁵, Булат Окуджаваның әндерін және «Ғарыш карталары планшеттерге салынған…» деген міндетті әнді айттық. Ол ән: «алыс планеталардың шаңды соқпақтарында іздеріміз қалады!» деген көтеріңкі тұжырыммен аяқталатын. Спиртке ең жақсы тіскебасар венгр лечосы саналатын. Ал Димка оған макарон да қайнатып берсе… Неткен дәмді! Қалыпты тіскебасар жиынтығына ұсақ балық немесе килька, өз шырынындағы қызанақ, баклажан уылдырығы, қара және ақ нан кіретін. Біздің ұшу асханасында кешкі ас барлық офицерлерге арналып дайындалатын, ал олардың басым бөлігі үйіне, «ондыққа» кететін. Сондықтан кешкі-түнгі отырыс ұйымдастырған әркім дәмдірек дегенін асханадан жатақханадағы өз бөлмесіне тәрелкелерімен бірге тасыды⁶.

Ал үлкен компания жиналса, ән бастайтын негізгі адамдар Виталий Морозов пен Гена Устименко болатын. «Ванька Морозовты не үшін…», «Естіп тұрсыңдар ма, етіктер дүбірлеп келеді», «Соңғы троллейбус», «Терезелерден қызарған қытырлақ қабықтың иісі аңқиды…». Сол жылдар мен сол жігіттер қайда қалды??

Древятников, Батуков, Чернышов, Губарев, Тропин.

Демьянның үстелінде «Фестиваль» атты ғажайып қабылдағыш тұратын. Сол заман үшін әлемдегі ең үздік аппарат, Брюссельдегі Бүкіләлемдік көрменің алтын жүлдегері. КСРО-да тұрмыстық техника жасауды да білетін, кейде.

Дима оған 13, 16 және 19 метрлік диапазондарға арналған қызыл түсті ШРО тығынына⁷ приставка-конвертер жасап берді, сөйтіп біз «кептелгіштерсіз» жау дауыстарын тыңдадық. Сол кезде Би-Би-Сиде орыс тіліндегі бағдарламаны жүргізушілер Джонни мен Мэри әлемді енді ғана танылып келе жатқан «Битлзбен» таныстырып, Виктор Сильвестр оркестрінің тұрақты хабарларын беріп тұратын.

Келесі тарау >>

Түсіндірмелер

1. «Жетілік» 8К74

   ↩

2. Зымыран қуаты 3Мт болатын моноблокты термоядролық бас бөлікті алып жүрді. Ол орталық блокқа үш пироқұлып арқылы бекітілетін. Бас бөліктің сипаттамалары ірі аумақтық нысананы әуеден де, жерүсті ядролық жарылыспен де жоюға мүмкіндік беретін. Тығыз атмосфера қабаттарына 7900м/с жылдамдықпен енуге тиіс зымыранның бас бөлігі жартылай ашылу бұрышы 11град. және ұзындығы жеті метр және 2 дециметр, массасы 5500 кг болатын конус пішінді еді. Кейін Р-7А зымырандары үшін көлемі де, салмағы да кішірек бас бөлік жасалды.

   ↩

3. Плесецк полигоны бөліктерінің бірі (ә/б 14056), екі ұшыру алаңымен.

   ↩

4. С.П. Королевтің орынбасары Б.Е. Чертоктың куәлігі бойынша: «84 солдат пен офицер қалалық саябақтағы бауырластар қабіріне жерленді. (Оның үстіне жерленгендердің аты-жөні жазылған обелиск тек үш жылдан кейін орнатылды.) Мырыш табыттағы қырық екі мәйіт ұшақтармен қаза тапқандар тұрған немесе жұмыс істеген қалаларға жерлеуге таратылды». Черток Б.Е. «Зымырандар және адамдар. Қырғи-қабақ соғыстың ыстық күндері». М. Машиностроение, 1997.

   ↩

5. Босатылған фляга қырымен жатқызылады да, оның аузына сіріңке абайлап жақындатылады. Орта қашықтықтағы Р5 зымыранының «Прожиг» операциясын (8К51, отын — 92 пайыздық этил спирті, тотықтырғыш — сұйық оттек) микроимитациялау.

   ↩

6. Асхана бастығы бұл тәрелкелерді жатақханалардан үнемі жинап алатын. Жанжалмен.

   ↩

7. Штепсельдік Разъём Отрывной. Алып, шамамен екі килограммдық, шаршы пішінді, жүз шақты істігі бар разъём. Ішіне орнатылған қуатты электромагнит арқылы пакеттегі әр блоктан ұшыру кезінде ажырайтын.

   ↩